Сабақ тақырыбы

Шешендік сөздер

Сабақ мақсаты

Оқушыларға қазақ шешендік сөздері және олардың жанрлық түрлері туралы жүйелі мағлұмат беру.

Сабақ міндеттері

  1. Қазақтың би-шешендері туралы түсінікті кеңейту, халықтың сөз өнері мен шешендік дәстүрін таныстыру; мәтіндермен жұмыс арқылы тілдік ортаны байыту.
  2. Сөз өнері туралы білімді ұштастыра отырып ой белсенділігін дамыту, шығармашылық ізденіске бағыттау, сөйлеу мәдениетін жетілдіру; пікірлесу арқылы ой-пікір еркіндігіне баулу.
  3. Оқушыларды достыққа, бірлікке тәрбиелеу; сөз қадірін түсініп, бағалай білуге үйрету.

Сабақ түрі

Жаңа білім беру

Әдістері

  • Баяндау
  • Әңгімелеу
  • Сұрақ-жауап
  • СТО элементтері

Пәнаралық байланыс

Тарих, қазақ тілі

Көрнекіліктер

  • Би-шешендердің портреттері
  • Интерактивті тақта
  • Нақыл сөздер

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

Сыныптың сабаққа дайындығын тексеру, сабақ мақсатына назар аударту.

II. Үй тапсырмасын сұрау

Аңыз әңгімелерді қайталау мақсатында ББҮ (Білемін – Білгім келеді – Үйрендім) кестесі толтырылады.

III. Жаңа сабақ

«Түгел сөздің түбі бір, түп атасы — Майқы би» деген мақал бар. Қазақтың шешендік сөздері — би, шешен секілді сөз шеберлерінің дау-дамайда, жиында, терең ой мен көркем сөзге сүйеніп айтқан тапқыр тұжырымдары.

Шешендік сөздердің авторы көбіне белгілі болады. Ол — ауыз әдебиетінің соңғы кезеңі мен жазба әдебиеттің бастауын жалғаған рухани мұра. Құрылымында шынайы оқиғалар, өмірде болған адамдар, олардың өзара қарым-қатынасы көркем образ арқылы беріледі.

Түп төркіні сақ, ғұн дәуірі мұраларынан, Орхон ескерткіштерінен бастау алып, кейін орта ғасырлардағы түркі жазба жәдігерлерімен сабақтасады.

Би-шешендер хронологиясы (интерактивті кесте)

Ғасыр Би-шешендер
XII–XIII Майқы би, Аяз би
XIV–XV Асан қайғы, Жиренше шешен
XV–XVIII Шалкиіз, Бұқар жырау
XVIII Төле, Қазыбек, Әйтеке, Шортанбай, Дулат, Мұрат және т.б.
XVIII–XIX

Хан-сұлтандарға қарсы шыққандар: Байдалы би, Тіленші би, Тарақты Тұяқ, Шалқар шешен.

Бек-болыстарға қарсы: Сырым Датұлы, Досбол шешен.

Қазақтың атақты үш биі — Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би. Олар хан-сұлтандарға кеңесші болып, ел мен елдің арасын татуластыру, дауды бітістіру ісіне араласқан. Қазіргі түсінікпен айтқанда, сот пен билік жүргізу қызметін атқарған.

Би-шешендер сөзді жай айтпай, көркем, терең мағыналы, астарлы әрі айшықты етіп қолданған. Осындай сөз үлгілері шешендік сөздер деп танылады.

Шешендік сөздердің жанрлық түрлері

  • Шешендік дау — дау-дамай үстінде айтылған билік, тоқтам.
  • Шешендік арнау — нақтылы адамға не топқа бағытталған өнеге, тілек, ескерту.
  • Шешендік толғау — өмір, адамгершілік, қоғам туралы ой-толғам.

Тыңдалым (үнтаспа)

  • «Бұл дүниеде не өлмейді?»
  • «Кімнен кім туады?»

Тыңдалымнан кейін ассоциация әдісі арқылы шешендік сөздердің әсерін талқылау ұсынылады.

Ассоциация: шешендік сөздердің сипаты

  • Қынаптан суырылған қылыштай өткір.
  • Соқырға таяқ ұстатқандай анық.
  • Көңілге медет болардай мағыналы.

Тапсырмалар

Берілген шешендік сөздерді көркемдік құралдарына қарай талдаңыз.

Мысал (антоним):
«Білімді адам ашпай көріп, айтпай сезеді. Білімсіз надан нені көріп, нені сезеді?»

Мысал (метафора):
«Әйел — үйдегі ырысың, ұл — айбарлы қылышың, қыз — түздегі өрісің, келін — кеңейген тынысың».

V. Сабақты бекіту

«Атаның сөзі — ақылдың кені» интеллектуалды ойыны өткізіледі. Мақсаты — би-шешендердің өнегелі сөздерін қаншалықты есте сақтағанын тексеру.

Ойын талабы: ұяшықтарда берілген би-шешендердің сөздерін жалғастыру.

VI. Сабақты қорытындылау (сұрақ-жауап)

  • Шешендік сөз дегеніміз не?
  • Қазақтың би-шешендері қандай мәселелерді шешкен?
  • Қандай би-шешендерді білесіз?

VII. Үйге тапсырма

Шешендік сөздерді жаттау.

VIII. Бағалау

Оқушылардың жұмысы сабақ барысында жинаған ұпайы мен жауап сапасына қарай бағаланады.