Өлім алдындағы сөз

Тоқсоба би қатты ауырып, өлім халіне жеткен кезде қасында отырған бір пұшық би мен бір таз би: «Тоқа, жаман айтпай жақсы жоқ, о дүниелік болып кетсеңіз, бізге түк айтпай кетесіз бе?» — деп сұрайды.

Сонда Тоқсоба би: «Ақылдарың болса, маған айтыңдар: көрмеген жерге барамын, танымайтын елге барамын, қараңғы көрге барамын» — дейді.

Пұшық пен таз би не дерін білмей, тосылып қалады. Бір ауыз сөзбен Тоқсоба би ақыл сұраудың да жауапкершілігі бар екенін аңғартады: уайым үстінде жалпылама тілек емес, нақты уәж керек.

Қозы баққан баланың уәжі

Тоқсоба шешен жол жүріп келе жатып, бір ауылдың сыртында қозы бағып жүрген сегіз жасар балаға жолығады да: «Балам, бұл қозы кімдікі?» — деп сұрайды.

Бала: «Ата, бұл қозы — қойдікі» — дейді.

Шешен: «Әкеңнің аты жоқ па еді, шырағым?» — дегенде, бала: «Әкемнің қара аты да, сары аты да, торы аты да, құла аты да бар» — деп жауап береді.

Тоқсоба іштей бұл баланы қиқар деп ойлайды. Содан таутекенің мүйізінен жасалған сылдырмақ шақшасын ердің басына тықылдата қағып-қағып, насыбай атады.

Бала орнынан тұрып: «Ата, шақшаңыз ненің мүйізінен?» — деп сұрайды.

Іштей қиғаштанып қалған Тоқсоба: «Бұл — біздің елдің қоянының мүйізі» — дейді.

Шешеннің өтірігін естіген бала іле жауап қайтарып: «Елі азғанның жері тозған деген рас екен-ау. Біздің ел қоянның мүйізінен шаңырақ иеді. Сіздің елдікі шақшаға ғана жарапты ғой» — дейді.

Бұл тосын тойтарма сөзге Тоқсоба жауап таба алмай қалады. Баланың уәжі — өтірікті әп-сәтте әшкерелейтін қысқа да дәл түйін: сөздің қадірі тек тапқырлықта емес, шындықпен қабысқан салмақта.

Қорытынды

Екі оқиға да бір түйінге келіп тіреледі: үлкеннің де, жастың да сөзі сынға түсетін сәт болады. Ойсыз сұрақ — жауапсыз қалдыруы мүмкін, ал орынсыз сөз — өзіңді тосылдыруы мүмкін.