Денсаулық пен ғұмыр туралы халық даналығы

Төмендегі мақал-мәтелдер адам өміріндегі ең қымбат құндылықтарды — денсаулық, тазалық, еңбек, көңіл күй және уақыттың өтпелілігін — ықшам да терең мағынамен жеткізеді. Оқуға жеңіл болуы үшін ой өзегіне қарай топтастырылды.

1) Денсаулық — ең үлкен байлық

Денсаулық — зор байлық.
Жарлының байлығы — денінің саулығы.
Тәні саудың жаны сау.
Басы аманның малы түгел.
Бас аманда мал тәтті, бас ауырса жан тәтті.

Бұл нақылдар денсаулықтың орны бөлек екенін айтады: мал-мүлік те, атақ-даңқ та адамның амандығына тең келмейді.

2) Аурудың салмағы және оның мінезі

Ауру кірсе — әлек кіреді.
Ауру атаңды да шөктірер.
Ауру батпандап кіріп, мысқалдап шығады.
Ауру кісі күлкіні сүймес, ауыр жүкті жылқы сүймес.
Екі ауру қатар келсе — ажалыңның жеткені.
Қай жерің ауырса — жаның сол жерде.

Мұндағы ой біреу: дерт жеңіл келмейді, ал жазылу көбіне уақыт пен сабырды талап етеді.

3) Тазалық, алдын алу және күнделікті тәртіп

Тазалық — саулықтың негізі, саулық — байлықтың негізі.
Қотыр қолдан жұғады, таз тақиядан жұғады.
Жұғын бар жерде — шыбын бар, шыбын бар жерде — шығын бар.
Ластың досы — шыбын.
Ағын судың арамдығы жоқ.
Ауру желмен келіп, термен шығады.
Тер шықпаған кісіден дерт шықпайды.

Халық тәжірибесі тазалықты — қорған, ал терлеуді, қимылды — сауығудың бір жолы деп таниды. Дертті асқындырып алмай тұрып алдын алу — ең ұтымды амал.

4) Ем, еңбек және өзіңді күту

Емнің алды — еңбек.
Ауырып ем іздегенше, ауырмайтын жол ізде.
Көзің ауырса — қолыңды тый. Ішің ауырса — тамағыңды тый.
Сәтін салған ауруға, не болса — сол ем.
Аурудың жақсысы жоқ, дәрінің тәттісі жоқ.
Ұйқы — тынықтырады, жұмыс — шынықтырады.

Емнің өзегі — еңбек, ал күтімнің өзегі — тәртіп. Кейде ең дұрыс шешім — ауырмайтын дағдыны ертерек қалыптастыру.

5) Жан мен көңіл: қайғының да, қуаныштың да ізі бар

Жан ауырса — тән ауырады, қайғы болса — жан азады.
Сырқат — тән жарасы, қайғы — жан жарасы.
Қайғы қартайтады, қуаныш марқайтады.
Көңіл жақсы болса — өмір жақсы.
Арымақ та, семірмек те — көңілден.

Күйзеліс пен қуаныш адамның күш-қуатына тікелей әсер етеді. Сондықтан жан тыныштығы — деннің де тірегі.

6) Өмірдің өтпелілігі және өлім туралы ой

Тумақ бар жерде — өлмек бар.
Өткен қайтып оралмас, өлген қайтып келмес.
Жылағанмен өлген кісі тірілмейді.
Ажал ажарға қарамайды.
Бірге туғанмен — бірге өлмек жоқ.
Өзен ағысын бөгеуге болады, өмір ағысын бөгеуге болмайды.
Өлім деген — ұзақ жолдың алысы.
Кебін киген келмейді, кебенек киген келеді.
Өлім жайлы көп айтса — тірінің берекесі кетеді.
Өтпейтін өмір жоқ, сынбайтын темір жоқ.

Даналық өлімді үрейге айналдырмай, уақыттың қадірін ұғынуға шақырады: өмірдің ағысын тоқтату мүмкін емес, бірақ оны мәнді өткізу — өз қолымызда.

7) Адам, мінез және тіршілік салыстырулары

Қасқырдың ойлағаны — арамдық, қойдың ойлағаны — амандық.
Мысықтың өлімі — тышқанға той.
Қасапшыға мал қайғы, қара ешкіге жан қайғы.
Балықтың жаны — суда.
Арық атқа қамшы ауыр.
Батырдың басы екеу болмайды.
Батыр — бір оқтық, бай — бір жұттық.
Өліспеген — көріседі.

8) Өмірге құштарлық және бүгіннің бағасы

Мың ұжмақтан — бір күн тірлік.
Өлімнен басқаның бәріне асық.
Өлімнен басқаның ертеңі жақсы.
Көп жасап күміс болғанша, аз жасап алтын бол.
Тыста ұзақ жүргенің — ұзақ өмір сүргенің.
Аман болса бұл басым, тағы шығар бұл шашым.
Өмір озады, ажар тозады.

Қысқа түйін

  • Денсаулық — байлықтың да, бақыттың да іргесі.
  • Тазалық пен тәртіп — дерттің алдын алатын ең сенімді қалқан.
  • Қайғы жанды қажытады, ал жақсы көңіл өмірді жеңілдетеді.
  • Өмір өтпелі, сондықтан бүгіннің қадірін біліп, саулықты сақта.

Қалған нақылдар

Ауруын жасырған — өледі.
Бас ауырса — жан қорқады.
Тісі ауырғанның көңілін сұрамайды.
Азған денеге ауру үйір.
Денің сау болса — «жарлымын» деме. Жолдасың көп болса — «жалғызбын» деме.
Тәуіптің жақсысы — ауруға ауру.
Өлім байдың малын шашады, жоқтың артын ашады.
Жорғаның қадірін желгенде біледі, жақсының қадірін өлгенде біледі.