Қазақстандағы шағын және орта кәсіпкерлігінің теориялық негіздері, даму бағыттары және мемлекеттік қолдауы

 Мазмұны Кіріспе..................................................................................................................................5 І. Шағын және орта бизнестің теориялық негіздері 1.1Шағын және орта бизнестің экономикадағы орны...............................................9 1.2Шағын және орта бизнестің даму кезендері.......................................................19 ІІ. 2.1. Қ.Р. шағын және орта бизнестің даму жолдары.................................................26 2.2. Шағын және орта бизнесті қолдау.......................................................................31 Қорытынды......................................................................................................................39 Кіріспе Нарыққа негізінен миллиондаған айналымы бар корпорацияларға жол ашық, Сондықтан Европа Достастығында (ЕС) экономиканың жеке секторындағы 15,7 Көптеген жылдар бойы әртүрлі елдердің ғалымдары шағын бизнеске Германияда ереже бойынша, жұмыспен қамтылған адамдар саны 1-ден Жапонияда заңды түрде белгіленген кәсіпорындар критерийлері бар: өнеркәсіп, өнеркәсіпте - 200-адамға дейін; құрылыста - 100 адамға дейін; көтерме саудада - 50 адамға дейін; ауылшаруашылығыңда — 50 адамға дейін; ғылымда және өндірістік емес салада - 25 адамға бөлшек саудада - 15 адамға дейін; жұмыс істейтін кәсіпорыидар жатады. Қазақстанда адам саны айтарлықгай аз кәсіпорындар шағын болып өндірісте, құрылыста және шаруашылықта - 50 адамға дейін; саудада және тұрмыстық қызмет көрсетуде - 30 адамға көлік және байланыста —25 адамға дейін; ғылымда және жаңартпашылық қызметте — 20 адамға дейін; Авторлары, шағын бизнесті жұмысшылардың саны, капитал айналымы, өндіріс Анағұрлым жаңашыл зерттеулерде шағын бизнестің мынадай сипаттамалары ұсынылуда: Д.Лонгенеке (Longenektr Justin G.), У. Петтидің (J.William Реttу), 1. Бизнесті қаржыландыру бір инвестормен немесе инвесторлардың шағын 2. Фирма өзінің маркетингтік бағдарламасын іске асыруда 3. Әдетте бизнестегі жұмысшылардың 4.1рі фирмалармен салыстырғанда бизнес шағын болып есептелуі мүмкін. Шағын және орта бизнес туралы Президент жолдауы Жапония, Германия, Бельгия, Италия сияқты елдерде шағын және Сондықтан да біз шағын және орта кәсіпкерлікті дамы-тудың Әрбір іскер қазақстандық осы ортаға кірігіп, иннова-циялық экономикадағы Қазақстандықтардың бастамашылығына кең өріс ашу үшін жағдай жасалды, Мен өңірлерді экономикада өршіл болуға шақырамын. Ендігі жерде жаңа идеологияға сәйкес заңнаманы са-палық жағынан Қысқасы, сөзден іске көшетін, мемлекеттік кәсіпорындар мен мегахолдингтердің, Бүл ретте бірқатар стратегиялық маңызды мемлекет-тік компаниялар акцияларының Келесі бір мәселе туралы. Даму банкі мен Инвестиция-лық бөлеміз, сонда шағын бизнес субъектілерін кредит-теу мүмкіндігі 25 І. Шағын және орта бизнестің теориялық негіздері 1.1Шағын және орта бизнестің экономикадағы орны Қазақстан жағдайында шағын бизнеске анықтама бере отырып, қолда Бізде шағын бизнес түсінігі дәстүрлі түрде бірінші кезекте Шағын және орта бизнес, қазіргі кезеңде жұмыссыздықпен сипатталатын Дәстүрлі түрде ірі кәсіпорындар мен фирмалардың жұмыс істеуі Сондай-ақ құрылыста шағын және ірі фирмалардың әртүрлі қызмет Шағын бизнестің артықшылықтары айқын. Бұл - шағын бизнестің Шағын бизнестің басты ерекшелігі - кірістерге қатысумен және 1- кесте. Шағын және ірі бизнесті салыстыру анализі № Критерий Ірі бизнес Шағын бизнес 1 Қызмет көрсету мен өндіріс салалары Өнеркәсіп, энергетикалықкешен, энергетика Қызмет көрсету саласы сауда және қамтамсыз етуші 2 Шығарылатын өнім сипаты Массалық өндіріс Ұсақ 3 Жаңа енгізілімге деген қабілеттілік Жаңа енгізілімге қабілеттілігі аз Ірілерге қарағанда,жаңа енгізілімдер 24 4 Стратегияның өзгеруі 6-10жыл 0,5-1 жыл 5 Қызмет саласы Ірі қалалар және өндіріс 6 Бәсекелік ортаны құру Нарықтың елеулі бөлігін жаулап 7 Кәсіпорынды құру және тіркеу Қаржылық шығындардың едәуір 8 Жаңа жұмыс орындарын құру Жұмыс орындарын 9 Жұмыс күшін оңтайландыру мүмкіндігі Жұмысшылардың тар 10 Басқару құрылымы Көлемі зор басқару құрылымы орындарының,табыстар мен өркениеттіліктің көзі ретінде қарастырып, дамуына жағдай Шағын бизнес шағын және орташа қалалардың жұмыс істеу Сонымен, жоғарыда айтылғандарды қорытындылай келе келесідей шағын және Экономиканың бұл күшті қорегін жоғары дамыған етдерде елемеи Шағын кәсіпорынның негізін қалау бойынша бірнеше көзқарастар бар: Сурет 1. Шағын бизнестің негізін қалау жолдары. Жаңа бизнестің негізін қалау туралы мәселелер екінші бөлімде • Тәуекел мен тұрлаусыздық факторлары • Бизнестің жөнге келтірілген инфрақұрылымының болуы, себебі • Жаңа бизнесті бастауда жүзеге асырылатын шығындарға қарағанда Біздің Республикамыз үшін шағын бизнестің негізін қалау формаларының жасалғандықтан, франчайзинг кең ауқымдық сипатқа ие болды. 2- кесте. Франчайзингтік қарым- катынастардың терминалогиясы. Франчайзинг компаниясы (франчайзер) өзінің франчайзи-мүшелеріне фирма атын, сауда Франчайзингтік қатынастың 3 типі бар: 1.Франчайзер — өнім өндіруші немесе қызмет көрсетуші фирма, 2. Франчайзер — негізгі өнім өндіруші, өз өнімінің 3. Франчайзер — көтерме сатушы, тауарды бөлшек сату Бизнесті ұйымдастырудың франчайзингтік нысанын таңдамас бұрын, кәсіпкер франчайзингтің Тағы бір маңызды артықшылық - бұл франчайзер тарапынан Франчайзингтік қарым- катынастардың жүйесі Сурет 2. Франчайзингтік қарым- катынастардың артықшылықтары мен кемшіліктері. Соңында, егер тәуелсіз бизнесті бастау айтарлықтай бастапқы салымды Маркетингтік көмектің мәні - бұл франчайзи тарапынан франчайзердің Франчайзингтік қатынастардың негізгі кемшіліктеріне франчайзингтің құнын, фирма өсімінің, 1.2Шағын және орта бизнестің даму кезендері. Шағын кәсіпкерлікті басқару проблемасы қызметаралық және көп профильді Атап айтқанда бейстандарттық және "шекаралық" проблемалардың шешімін іздеу Бірінші критерий - бұл көп аспектілілік. Шағын кәсіпкерліктің Шағын кәсіпкерліктің дамуын басқару проблемасы жаңалылық критерийіне сай Шағын кәсіпкерліктің дамуы бір қатар әлеуметтік проблемаларды шешуге Соңында, шағын кәсіпкерлікті басқару проблемасы өзектілік (өткірлілік) проблемасына Осы талдауды жалпылай келе, шағын кәсіпкерліктің даму проблемасы Бағдарламалы-мақсаттық тәсіл бірінші кезекте жүйе мақсатының белгіленуін қажет Шағын кәсіпкерлікті басқару проблемасының жаңартпашылық критерийіне сай(келуі және Мақсат - бұл қоғамның келешектегі және ағымдық қажеттіліктерін, Жалпы мақсаттарға қол жеткізу шарты немесе құралы ретінде Келтірілген мақсаттар анықтамасын олардың бөлшектеп байланыстырылуының бірінші ережесі Шағын кәсіпкерлікті дамыту бағдарламасының мақсатын қалыптастырайық: экономиканың шағын ШБ ҚБ әртүрлі классификациялық топтар тұрғысынан қарастырайық(3 кесте). 3- кесте. Шағын кәсіпкерлікті қолдаудың мақсатты кешенді бағдарламасына классификациялық сипаттама ШБ ҚБ әлеуметтік-экономикалық топқа да, аймақтық бағдарламаға да Уақыт ұзақтығы бойынша кешенді бағдарламалар ұзақ мерзімді (ұзақтығы Мақсатының ауқымы бойынша ШБ ҚБ мемлекеттік, аймақтық және ШБ ҚБ орындаушылардың құрамы бойынша — жалпы жүйелік, Бағдарламалы шаралар мен оларды орындаушылар арасындағы ұйымдасқан техникалық Мақсаттардың бағытталу сипаты бойынша ШБ ҚБ — мақсатты Бағдарламаның негізгі мақсаттарын бөлшектегенде оның қосалқы мақсаттары айқындалады. Әрбір косалқы бағдарлама өз кезегінде өте төмен деңгейдегі Қосалқы бағдарламалар негізгі және қамтамасыз етуші болады. (Сурет ІІ. Шағын және орта бизнестің даму мәселелері. 2.1. Қ.Р. шағын және орта бизнестің даму жолдары. Республикалық мақсатты кешенді шағын кәсіпкерлікті қолдау бағдарламасының құрылымы Сурет 3. Республикалық шағын кәсіпкерлікті дамытудың кешенді бағдарламасының негізгі қосалқы Шағын бизнесті қолдаудың кешенді бағдарламасы дербес басқару объектісі ШБ ҚБ-н басқару үшін бағдарлама жұмыстарын үйлестіретін белгілі Мақсатты кешенді шағын кәсіпкерлікті қолдау бағдарламасын дайындау, кезеңдер Бағдарламаны қалыптастырудың барлық кезеңдерінде келесі жұмыстарды жүргізу қажет: Концепцияны дайындау кезеңінде Республика үшін тұтас және аймақтар Шағын кәсіпкерлікті қолдаудың кешенді бағдарламасын дайындауды төмендегідей құрылымға Кіріспеде шағын кәсіпкерлікті қолдау проблемаларьш шешу кезінде бағдарламалы-мақсаттық Бағдарламаны дайындауда бағдарламаның мақсаттарын қалыптастыру, маңызды кезең болып Шағын кәсіпорындардың сандық және сапалық құрамы Шағын кәсіпкерліктің дамуына әсер ететін, ішкі және сыртқы Республика мен аймақтардағы шағын кәсіпкерлікті қолдауды талдау; Шағын кәсіпкерлікті дамыту жобасын дайындау; Қажетті ресурстар мен проблеманың шешілуі мүмкін мерзімді анықтау; Мақсаттардың ресурстармен үйлесуі және соңғы мақсатты таңдау; Бағдарламалық мақсатты іске асырудың әлеуметтік-экономикалық зардаптарын талдау. Жаллылама түрде, мемлекеттік шағын кәсіпкерлікті дамыту бағдарламасының мынадай Бағдарламаның келесі бөлімі - ресурспен қамтамасыз ету. Кешенді Тереңірек негізделу үшін тек ресурстарға деген қажеттілікті ғана Қазақстандағы шағын кәсіпкерлікті қаржылық қолдаудың қосымша, жанама түрі 2.2Шағын кәсіпкерлікті қолдау мәселелері Нарыктық экономиканың өсуінің жетекші факторларының бірі мемлекеттік емес 2001 жылғы 23 каңтарда қабылданған "Қазақстан Республикасындағы жергілікті Аудандық әкімиаттың лауазымды өкілі статусы ауылдық (селолық) округ Атап, айтқанда, әңгіме Заңның 35 бабының 8-тармағы туралы Қазақстан зандары кәсіпкерлікіі азаматтардың өзінің, карызға алған және Кәсіпкерлікпен шұғылдануға кірісерден бұрьш азамат (азаматгар тобы) өзінің Ауылдық (селолық) окрут әкімі аудандық әкімиаттың лауазымды адамы Айта кетерлік бір жайт, шет елдердің біразында (Польшада, Қазіргі күрделі жағдайда ауылдык округ аймағывда әртүрлі ұйымдық-құқықтык Республикасында қолданып жүрген заңдар бойынша шағын кәсіпкерлік субъектілеріне Казақстан Республикасының 1998 жылы 31 наурызда қабылданған "Шаруа Зандық тұлға құрмай және заңдық тұлға белгілерінсіз кәсіпкерлік Қолданылып жүрген заңдарға сәйкес шағын кәсіпкерлік субъектісіне жатқызылған салық заңдарына сәйкес табыс салығын салық патенті негізінде шарттарын Казақстан Республикасының Үкіметі белгілейтін мемлекеттік мұқтаждар үшін тиісті жылға арналган мемлекеттік бюджетге шағын кәсіпкерлікгі мемлекеттік 8) шағын кәсіпкерлікті қолдау үшін көзделген қаражат есебінен Ауыл шаруашылығын дамытуға каражат жұмсайтын инвесторлар үшін тікелей Жеңілдіктер мен преференциялардың мөлшері тікелей инвестиция көлеміне, инвестордың Мемлекет сондай-ақ шаруа базарын қорғауға жәрдемдеседі. Шаруашылық жүргізудің Кәсіпкерлік қызмет субъктілері заңдық тұлға құрмай тұрып, азаматтық-құқықтық Ауылдық тұтас кәсіпорындарды мемлекет меншігіңен шығарып, жекешелендіру нәтижесінде Бүгінде ауылда кәсіпкерліктің бәрінде көп кездесетін субъектілері әзірге Ауылдық округтер әкімдерін өз аумағындағы кәсіпкерліктің дамуын қолдаудағы Өз тарапынан ауылдық округ әкімі өз округінде кәсіпкерлікті Мысалға, занды тұлға болып табылатын кез келген кәсіпкерлік Қорытынды. Қешенді шағын бизнесті дамыту бағдарламасын кадрлық камтамассыз ету Бағдарламаны ақпараттық қамтамасыз ету — кәсіпкерлік құрылымдарды зандық-құқыктық Шағын кәсіпкерліктің маңыздылығын зерттеудің 2 аспектісі бар. Бірінші Салалық құрылымы 2000 2001 2002 2003 Касіпорындардың саны - барлығы ауыл шаруашылығы, аңшылық және орман шаруашылығы балық аулау балық өсіру өнеркөсіп кең өндіру өңдеу электр эиергиясын газ бен су өндіру және бөлу құрылыс 100 6,3 0,2 13,3 0,6 11.6 1,1 10,2 100 6,2 0,2 12,7 0,6 11,0 1,1 10,9 100 6,1 0,2 12,4 0,6 10,8 1,0 11,4 100 5,9 0,2 12,2 0,6 10,7 0,9 12,4 2000 2001 2002 2003 құрылыс сауда; автомобильдерді, тұрмыстық бұйымдарды жәнө жеке пайдаланатын заттарды жөндеу онақ үйлердің қызмет көрсетуі мейрамханалардың қызмет керсетуі көлік байланыс қаржы делдалдығы саласындағы қосалқы қызмет жылжымайтын мүлікпен операциялар, калдау және тұтынушыларға қызмет көрсету коммуналдық, әлеуметтік және дербес кызмет көрсету 4606 17730 108 679 2172 325 850 8094 1622 5962 21795 129 813 2647 357 958 9542 1846 7286 25894 158 911 3022 399 1059 11162 2083 8512 26853 180 944 3279 444 1189 12619 2135 Шағын кәсіпорындар қызметкерлерінің саны 2000 2001 2002 2003 Барлығы ауып шаруашылығы, аңшылық және орман шаруашылығы балық аулау, балық өсіру өнеркәсіп кен өндіру өңдеу электр энергиясың газ бен су өндіру және бөлу құрылыс сауда; автомобильдерді тұрмыстық бұйымдарды және жеке пайдаланатын заттарды қонақ үйлердің қызмет көрсетуі мейрамханалардың қызмет көрсетуі көлік байланыс қаржы делдалдығы саласындағы салқы қызмет жылжымайтын мүлікпен операциялар, калдау және тутынушыларға қызмет көрсету коммуналдық, елеуметтік және дербес қызмет көрсету 542030 71731 1528 72055 5038 76866 11319 68729 125179 2587 7064 31472 3662 5341 91030 24966 534898 64854 1777 72871 5632 76066 10818 75716 133796 2505 7281 30347 4029 5727 91300 25050 692216 77346 2009 112212 7539 91732 12941 103302 201064 2581 9273 35687 4407 6760 109246 28329 748785 75267 1313 118032 8915 96069 13048 123721 212292 3159 9559 39035 4554 6856 124431 30566 Зерттелген шағын кәсіпорындардың салалық 2000 2001 2002 2003 Кәсіпорындардың саны барлығы ауыл шаруашыльіғы, аңшылық және орман шаруашылығы балық аулау, балық өсіру өнеркөсіп кен өндіру өңдеу электр энергиясын, газ бен су өндіру және бөлу 45124 2861 93 5983 280 5216 487 54503 3402 121 6931 342 5991 598 63934 3903 143 7914 388 6909 617 68708 4030 152 8371 442 7321 608 2000 2001 2002 2003 Сауда; автомобильдерді, тұрмыстық буйымдарды және жеке пайдаланатын заттарды қонақ үйлердің қызмет көрсетуі мейрамханалардың қызмет көрсетуі көлік байланыс қаржы делдалдығы саласындағы қосалқы қызмет жылжымәйтын мүлікпен операциялар, жалдау жөне тұтынушыларға қызмет көрсету коммуналдық, әлеуметтік жәие дербес қызмет көрсету Қызметкерлердін саны - барлығы соның ішінде қызмет тұрлері бойынша: ауыл шаруашылығы, аңшылық балық аулау, балық өсіру өнеркәсіп кен өндіру өңдеу электр энергиясын, газ бен суды өндіру және бөлу құрылыс сауда; автомобильдерді, тұрмыстық бұйымдарды және жеке пайдаланатын заттарды қонақ үйлердің қызмет көрсетуі мейрамханалардың қызмет көрсетуі көлік байланыс қаржы делдалдығы саласындағы қосалқы қызмет жылжымайтын мүлікпен операциялар, жалдау жвне түтынушыларға қызмет көрсету коммуналдық, әлеуметтік және дербес қызмет көрсету 39,3 0,2 1,5 4,8 0,7 1,9 17,9 3,7 100 13,2 0,3 17,5 0,9 14,2 2,1 12,7 23,1 0,5 1,3 5,8 0,7 1,0 16,8 4,6 40,0 0,2 1,5 4,9 0,7 1,8 17,5 3,4 100 12,1 0,3 16,6 1,0 14,2 2,0 14,2 25,0 0,5 1,4 5,7 0,7 1,1 17,1 4,7 40,5 0,2 1,4 4,7 0,6 1,7 17,5 3,3 100 11,2 0,3 16,2 1,1 13,3 1,9 14,9 29,0 0,4 1,3 5,2 0,6 1,0 15,8 4,1 39,1 0,3 1,4 4,8 0,6 1,7 18,4 3,1 100 10,0 0,0 16,0 1,0 13,0 2,0 17,0 28,0 0,0 1,0 5,0 1,0 1,0 17,0 4,0 Қазақстан Республикасының өңірлері бойынша шаруа (Жұмыс істейтіндер) 1999 2000 2001 2002 2003 Қазақстан Республикасы Ақмола Ақтөбе Алматы Атырау Шығыс Қазақстан Жамбыл Батыс Қазақстан Қарағанды Қостанай Қызылорда Маңғыстау Павлодар Солтүстік Қазақстан Оңтүстік Қазақстан Астана қаласы Алматы қаласы 68153 2111 981 18170 818 6736 4351 2991 3497 3383 705 224 1909 3622 18641 14 76373 2296 1629 19724 849 5911 5007 2750 3448 3311 711 245 1871 3794 24797 1 29 95460 2222 2188 24026 827 7896 6223 2628 4461 3058 585 271 1677 3458 35918 4 18 111434 2614 2854 29171 913 10052 7891 2667 4777 3751 574 302 2096 4467 39285 4 16 121722 2780 3273 31920 910 12218 8009 2734 4711 4134 728 345 2389 4570 42987 5 9 Зерттелген шағын кәсіпорныдардың қызметкерлерінің 2000 2001 2002 2003 Барлығы ауыл шаруашылығы, аңшылық және орман шаруашылығы балық аулау, балық өсіру кең өндіру өнеркәсібі өңдеу өнеркәсібі электр энергиясын, газ бен су өндіру және бөлу құрылыс сауда аатомобильдерді, тұрмыстық бұйымдарды және жеке пайдаланатын заттарды қонақ үйлердің қызмет көрсетуі мейрамханалардың қызмет көрсетуі көлік байланыс қаржы делдалдары саласындағы қосалқы қызмет жылжымайтын мүлікпен операциялар, жалдау және тұтынушыларға қызмет көрсету коммуналдық, әлеуметтік және дербес қызмет көрсету 9453 4489 4430 22633 8075 8270 11777 8619 10070 5447 11202 23643 14785 12149 7586 11426 5504 4505 27745 9620 10048 14721 10852 12489 7040 13506 26395 20001 13325 8840 13874 6816 5962 29094 11724 10703 17050 12820 14843 8049 16343 31385 26085 17491 10320 17583 8030 9599 41425 14477 12529 20519 15631 16894 10205 18632 33041 36940 22909 13255 Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 1. Қазақстан Республикасының 1992 ж. жеке кәсіпкерлікті 2.Казақстан Рсспубликасының 1997 ж. 5-наурыздағы "Қазақстан Республикасьшда бағалы Казақстан Рсспубликасының 1997ж.5-наурыздағы "Бағалы қағаздар нарығы туралы" заңы.-Егемен Қазақстан,1997,наурыз. Қазақстан Республикасының меншік туралы заңы (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесшің X сессияда енгізген езгертулер мен косымшаларды есепке ала отырып) II жекешелендіру ұлттық бағдарлама жоне заңды құжаттар. 1-том - Алматы: "Караван", 1993 7.1994-1996 жылдарға арналған Қазақстаи Республикасының 1997 ж. Қазақстан 8.Қазақстан Республикасында шаруашылықпен айналысудың жаңа түрлерін дамыту, Қазақ 9.Қазақстан Республикасы Президентінің 1997 ж. 13-наурыздағы "Шағыи косіпкерлікті мемлекеттік колдау мен белсендіруді күшейту бойынша шаралар туралы" Жарлығы-Егемен Қазақстан,1997,13-наурыз. 10.Ашимбаев Т.А. Экономика Казахстана на пути к рынку: 11.Бабакулов К.Б. Государственное регулирование региональной экономики Казахстана. Диссертация 12Сабден.О. Шағын кәсіпкерлікті басқару.-Алматы,2002. 3