Көне ағылшын тілінің тарихи морфологиясы

 Мазмұны Кіріспе..………………………………………………………………...................……..3 I-тарау. 1.1. Морфология және сөздің морфологиялық құрылымы …………..........................5 1.2. Герман тілдеріндегі морфологияның жалпы сипаттамасы...................................7 II-тарау. Ағылшын тіліндегі тарихи морфология 2.1. Етістіктің тарихи морфологиясы ………………………………….........................8 2.2. Зат есімнің тарихи морфологиясы ……………………………….........................14 2.3. Сын есімнің қалыптасуы.............................................17 2.4. Есімдіктің қалыптасуы................................................18 Қорытынды .........................................................................21 Қолданылған әдебиеттер тізімі .........................................22 Кіріспе Бұл жұмыс ағылшын тілінің көне морфология жүйесінің ерекшеліктерін зерттеуге Морфология – дербес сөздердің грамматикалық мағыналарын тексеретін, грамматикалық сөз Морфологияның негізгі бірлігі морфема болып табылады. Ол сөздің грамматикалық Морфология сөз тұлғаларының түрленуін, бөлшектенуін, әр түрлі өзгеріске түсуін Бұл жұмыста біз сөздің морфологиялық құрылымын, етістіктің, зат есім, Жұмыстың өзектілігі қазіргі ағылшын тілінен көне ағылшын тіліндегі морфологиялық Жұмыстың мақсаты: ағылшын тіліндегі көне морфологиялық жүйемен танысу, олардың Бұл курстық жұмыстың зерттелу объектісі болып ағылшын тіліндегі көне Зерттеу әдістері: синхронды-диахронды қатынас және салыстырмалы талдау әдісі қолданылды. Практикалық мәні ағылшын тілінің көне морфологиялық жүйесін ары қарай Теориялық және практикалық құндылығы көне ағылшын тіліндегі теориялық грамматика Жұмыстың құралы: ағылшын тіліндегі көне морфологиялық жүйенің ерекшеліктері болып Зерттеу материалдары ретінде ағылшын тілінің тарихи грамматикасы мен оқулықтар Жұмыстың жаңалығы: онда алғаш рет ағылшын және қазіргі кездегі Курстық жұмыстың құрылымы: курстық жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан I-тарау. 1.1. Морфология және сөздің морфологиялық құрылымы Морфология – сөз және оның формалары туралы ілім. Сөйлеу Тіл білімінде зат есім мен сын есім үш морфологиялық түбір лексикалық мағынаны тасымалдаушы және түбір күйінде қолданылмайтын; түбірден кейін жұрнақ орналасатын, ол негізгі сөзді түрлендіріп, оған жалғау негізгі сөзге жалғасып, грамматикалық категориялардың яғни көптік жалғаулары Ежелгі үнді-еуропалық тілдер кем дегенде сөздің үшморфемалық құрылымын сақтайтын. санскр. acv-вм-m лошадь, атау септік, жекеше түрі ( -в- грек. zyg-у-n иго, атау септік, жекеше түрі. (-о- жұрнағы), лат. dom-u-s дом, атау септік, жекеше түрі (-u- жұрнағы), лит. av-i-s овца, аута септік, жекеше түрі (-i- жұрнағы), ст.-сл. влък-о-мъ волкам, барыс септік, көпше түрі (-о- жұрнағы). Сөз тудырушы жұрнақтардың бастапқы мағынасы да Ежелгі үнді-еуропалық тілдерде Етістіктердің көптеген формалары да үшморфемалық құрылым бойынша түзілген: іс-қимылды немесе күйді білдіретін түбір; негізгі түбір етістіктерде сөз тудырушы және сөз түрлендіруші қызметін өзіндік жалғау. Мысалы: санскр. з.е. бpas іс – apas-ya-ti әрекет етті (-уа- лат. tepeф мен ыстық (мен ыстықтап тұрмын) – tepe-sc-ф грек. phйr-oi-s, phйr-oi-te иә апарасын, иә апарасыз (-oi- – Жалпы германдық периодта лексикалық мағынаны тасымалдаушы ретінде түбірді және 1.2. Герман тілдеріндегі морфологияның жалпы сипаттамасы Герман тілдерінің негізгі ерекшелігі болып аблаут болып табылады. Ішкі Дауысты дыбыстың көмегімен ажыратылатын морфеманың түрлерін аблауттың бірінші сатысы Аблауттың төмендегідей түрлері ажыратылады: сапалы (качественный) аблаут: 1 саты /e/ – 2 саты Сандық (количественный) аблаут:  /e/ – /з/ – /∅/: лат. sedeф отырмын  /o/ – /ф/ – /∅/: грек. pфs аяқ Сонымен қатар, аблауттық сатының максималды саны /e/ – /o/ Герман тілдерінде алмастырудың келесідей берілген: /ĕ(ĭ)/ – /ŏ → г/ – /∅/ – алмастырудың /ŏ → г/ – /ф/: д.а. scacan – scфc Герман тілдерінің келесі бір ерекшелігі умлаут – түбір сөздегі палаталдық (палатальный) умлаут: артқы орындағы дауыссыз дыбыстардың алдыңғы қатарға  /a/: гот. slвpjan → д.а. slзpan;  /o/: гот. dфmjan → д.а. dзman;  /u/: гот. fulljan → д.а. fyllan. велярлы (велярный) умлаут: дауысты дыбыстардың /u(w)/ әсерінен лабиализациясы Палаталдық умлаут кеңінен қолданылады және зат есімнің көпше түрінің Жалпы бірдей үнді-еуропалық тіл флективті түрдегі тіл. Герман 2.1. Етістіктің тарихи морфологиясы Етістік жүйесінде негізгі өзгеретін құрал ішкі флекция (аблаут) болып Етістіктің морфологиялық классификациясы. Шақ формаларын құруға қатысатын морфологиялық құралдардың күшті (сильные) етістіктер, олар аблаутты шақ формаларын құрастыру үшін дұрыс күшті етістіктер, олар тек қана аблауттарды ғана қолданады; дұрыс емес күшті етістіктер (претерикалық-презенттік), олар модалды семантиканы, осы әлсіз етістіктер денталды жұрнақтарды қолданады; сондай-ақ олар екі топқа дұрыс әлсіз етістіктер; дұрыс емес әлсіз етістіктер, олар денталды жұрнақты да, дауысты супплетивтік етістіктер және аномалды етістіктер. Күшті етістіктерде аблаут төмендегідей негізгі түрлерге жіктеледі: презенс және инфинитив негізі; претериттің жекеше түрдегі негізі; претериттің көпше түрдегі негізі; ырықсыз есімшенің негізі. Негізінен, 1 негіз алдыңғы тілдегі дауысты дыбыстар /e/ немесе Түбірінде дауысты дыбыстары бар күшті етістіктер класстарға бөлінеді. Ол 1 кесте. Күшті етістіктердің класстары. 1 негіз 2 негіз 3 негіз 4 негіз I e/i + i wrоtan a + i wrвt i writon i writen write II e/i + u ċeosan (гот. kiusan) bыᵹan (гот. biugan) a + u ċeas bзaᵹ u curon buᵹon u coren boᵹen choose bow III e/i + сонант bindan ceorfan a + сонант bend/band cearf u + сонант bundon curfon u + сонант bunden corfen bind carve IV e/i niman beran ж/a nem/nom bжr з/ǣ nфmon bǣron u/o numen boren нем. nemen bear V e/i sittan (←setjan) cweюan ж/a sжt cwжю з/ǣ sǣton cwǣdon e/i seten cweden sit quoth VI o/a hebban (←hafjan) scacan Ф hфf scфc Ф hфfon scфcon o/a hafen scacen heave shake VII hвtan rǣdan hзt/heht rзd/reord hзton/hehton rзdon hвten rǣdde нем. heiЯen нем. raten Күшті етістіктер ішінде дұрыс емес күшті етістіктер (претериттік-презенттік етістіктер) 2 кесте. Претеритті-презенттік етістіктер Инфинитив (1негіз) Осы шақ, жекеше түрі (2 негіз) Осы шақ, Cunnan Sculan Durran Mфtan Unnan Witan Munan Юurfan Cann Sceal (1) Dare Mфt Еn Wвt Mon (man) Юearf Cunnon Sculon Durron Mфton Unnon Witon Munon Юurfon Cырe Scolde Dorste Mфste Uрe Wisse Munde Юorfte Cunnen, cыр --- --- --- Unnen Witen ᵹemunen --- Can Shall, should Dare Must favour, grant wise remember нем. dьrfen Берілген етістіктердің 2 негізі іс-әрекеттің нәтижесін білдіреді. Әлсіз етістіктер – бұл герман тілдеріндегі жаңа сөз құрастыру, jan жұрнағымен аяқталатын: fulls сын есім, толық (полный) → -o- жұрнағымен аяқталатын: fisc балық (рыба) → fiscon балық етістіктер мен сын есімдерден жасалған етістіктер: fullnan толу (наполняться), Денталды жұрнақтың шығу тегінің келесідей версиялары бар: герман тілі етістігі dф өткен шаққа бірге келуі: двн. лат. delзtus (бұзылған - разрушенный), audоtus (естілген - услышанный) Сондай-ақ, әлсіз етістіктер кластарға жіктеледі. 3 кесте. Әлсіз етістіктер класы 1 негіз 2 және 3 негіз 4 негіз Мағынасы I -an (← -jan) Styrian Temman Dзman cзpan (cфpian) tellan (*talian) юyncan (*юuncian) sзċan (sфcian) -de/-ede/-te Styrede Temede Dзmde cзpte tealde юыhte sфhte -ed/-d/-t styred temed dзmed cзped teald юыht sфht stir tame deem keep tell think seek II -ian (← -ojan) lфcian macian -ode lфcode macode -od lфcod macod look make III -an libban habban seċᵹan -de lifde hжfde sжᵹde -d lifd hжfd sǣde live have say Әлсіз етістіктердің арасында дұрыс емес әлсіз етістіктер тобы бөлінеді, i-умлаут: talian → tellan, юuncian → юyncan talde → tealde мұрын жолы арқылы шығатын дыбыстардың түсіп қалуы: юuncde → Сонымен қатар, әртүрлі түбірлердің шақ формаларын құрайтын супплетивті (супплетивный)  zвn – зode – зodon – zezвn to  beon (wesan) – wжs – wǣron to be; Аномалды (аномальные) етістіктер әлсіз және күшті етістіктердің ерекшеліктерін анықтайды: willan – wolde will, dфn – dyde – zedфn to do, bыan – bыde – zebыn өмір сүру (жить), келіп Етістіктің аналитикалық формасының дамуы. Ағылшын тілінде етістіктің аналитикалық формасы қалыптасты. Келер шақтың аналитикалық Ырықсыз етістің аналитикалық формасы етістіктің bзn (wesen) + II 2.2. Зат есімнің тарихи морфологиясы Герман тілдеріндегі зат есім өзінің үш компонентті құрылымын сақтады: 4 кесте. Зат есім классификациясы Вокалдық (вокалическая) негіз Консонанттық (консонантная) негіз -a- -ф- Түбірнегізі Қалғандары әртүрлілігі -ja- -wa- -jф- -wф- Грамматикалық жағынан бөлінуі M N F M N F M F M Зат есімдердің өзгеру жүйесінде төмендегіднй грамматикалық категориялар болды: зат есім сын есім есімдік сан есім 5 кесте. Зат есімді жіктеудегі кең таралған түрлері n-stem Түбірге жіктеу -ja- -wa- M N F M F Жекеше түрде Атау stвn dжz ende bearu nama зare tunze Барыс stвnes Dжzes endes bearwes naman Зaran Tunzan mыse Жатыс Stвne Dжze ende Bearwe naman Зaran Tunzan fзt Шығыс stвn dжz ende bearu naman зaran tunzan Көпше түрде Атау Stвnas dazas Endas bearwas naman Зaran tunzan Барыс Stвna daza Enda bearwa Namena зarena Tunzena Жатыс Stвnum dжzum Endum bearwum Namum Зarum tunzum fфtum Шығыс Stвnas dжzas endas bearwas naman зaran tunzan Зат есімдерде күшті жіктеу басымырақ келеді. Жіктеудің бұл түріне Әлсіз жіктеудегі көп зат есімдер күшті жіктеуге өтіп кетеді, Түбірлік жіктеу түрі де сақталады: жек. т. атау. fфt Атау септігі мен табыс септігіндегі бұрынғы формалар фонетикалық нұсқалар 2.3. Сын есімнің қалыптасуы Ежелг3 герман тілдеріндегі сияқты, көне ағылшын тілі кезеңінде де 6 кесте. Сын есімнің жіктелуі септік Күшті жіктелу әлсізжіктелу жекеше түрі көпше түрі M N F M N F жек.түрі көп.түрі Атау Glжd Glжd gladu/o glade Glade gladа glade Gladаn Табыс glades Glades Gladre glжdra glжdra glжdra gladan Барыс gladum Gladum Glжdre gladum gladum gladum gladan Gladum Жатыс glжdne Glжd Glade glade Glad glade gladan Gladan Шығыс Glade Glade --- gladum gladum gladum gladan Gladum Кейбір сын есімдер күшті түрде ғана жіктеледі: eall, manig, Басқа да тілдер сияқты сын есімдер салыстырудың үш деңгейін Алмастыру түрі ығыстырылып, тек қана мағынасы бар сын есімдер Кейбір сын есімдер әртүрлі түбірлер негізінде салыстыру деңгейін қалыптастырады: Супплетивті формалардың қатарында мыналар сақталады: good – bettre – XVIII ғасырдан бастап, бұл салыстыру деңгейі грамматиктердің тыйым салған 2.4. Есімдіктердің қалыптасуы Есімдіктердің түрлері: Өздік есімдігі, ол үш жақтан, төрт септік категориясынан 7 кесте. Өздік есімдіктері Септік 1 жақ 2 жақ 3 жақ Жек. түр Орт. Көп. Түр Жек. түр Орт. Көп. Атау iċ wit we wз юы zit ze zз Hз hit hзo hоe hзo Табыс mоn uncer ыser ыre юоn incer зower His his hire hie hyra heora Барыс mз unc Ыs юe inc зow him hit hоe him heom Шығыс mec mо unc ыsic ыs юe incit зowic зow hine him hire hie hоe hзo Сілтеу есімдігі: sз (sзo, южt, юв) және юзs (юзos, 7 кесте. Сілтеу есімдігі Септік sз тот, южt то, sзo та (сол) юзs Жекеше түрі Көпшетүрі Жекеше түрі Көпшетүрі M N F M N F Атау sз южt sзo sоo юв юзs юis юзos Ювs Табыс Южs южs юв ювra юǣ юises юisses юises юisses юisse Юissa Барыс юǣm ювm южm ювm юǣre юǣm ювm юisum юissum юisum юissum юisse Юisum юissum Жатыс юone южt юǣre юв юisne юis ювs Ювs Шығыс юу юon юу юon юǣre юǣm ювm юisse юisse юisse Юisum Юissum Сұрау есімдіктері: hwу. Белгісіздік есімдігі: вn →ъǣniz, nвn, nвnюing, nвwiht; ǣz- Қорытынды Қорытындылай келе, морфология - сөз және оның формалары туралы Біз жұмысымызда көне ағылшын тіліндегі морфологияның ерекшеліктерін анықтауға тырыстық. Әдебиеттер тізімі: Андросова М.А. Английский язык, Ульяновск, 2010 Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және Маманов Ы.Е. Сөз, морфема, қосымша туралы түсінік // Қазақ Anderson, Stephen R. (1992). A-Morphous Morphology. Cambridge: CUP. 5