Линукс және UNIX операциялық жүйелері: тарихы, құрылымы және қолданбалы аспектілері

 Lіnux және Unіx операциялық жүйелері МАЗМҰНЫ Кіріспе........................................................................................................................................4 Негізгі бөлім..............................................................................................................................5 Lіnux тарихы...................................................................................................................5 Lіnux операциялық жүйе ретінде..................................................................................6 Көптапсырмалы операциялық жүйе..............................................................................6 Көпқолданбалы операциялық жүйе..............................................................................7 Lіnux-ке арналған бағдарламалар..................................................................................7 Lіnux тегін бағдарламалық қамтама ретінде................................................................8 Lіnux дистрибутивтері....................................................................................................9 Lіnux ортасында жұмыс істеу......................................................................................10 X Wіndows ортасын шолу...........................................................................................11 Lіnux командалық жүйесі.............................................................................................12 Lіnux арқылы Іnternet-ке шығу....................................................................................13 Lіnux кіші үй офисі ретінде..........................................................................................14 Lіnux жүйесіндегі қауіпсіздік......................................................................................14 Автономиялық жүйенің қауіпсіздігі...........................................................................14 Lіnux жүйелерінің жергілікті желідегі қауіпсіздігі...................................................15 Желіде қауіпсіздікті сақтау..........................................................................................15 Lіnux операциялық жүйесінде маршрутизаторды іске UNІX операциялық жүйесінің қысқаша тарихы.......................................17 Файлдар мен каталогтармен жұмыс............................................................17 Толық және салыстырмалы жолдар............................................................19 ls командасының опциялары..................................................................................20 Шаблондар арқылы тізімдерді көріп шығу................................................21 Cat, pg және more командалары арқылы файлдарды көру.......................21 Өңдеудің негізгі элементтері - vі редакторын пайдалану..........................22 Курсорды өңдеу және орын ауыстыру командалары................................23 Vі - редакторында мәтінді теру...................................................................25 Мәтінмен жұмыс..........................................................................................25 Vі- редакторынан шығу................................................................................26 Файлды баспаға шығару...............................................................................26 UNІX-те баспаны ұйымдастыру.....................................................................26 Pr-командасы арқылы форматтау..........................................................................26 Торапта жұмыс..............................................................................................................28 Басқа компьютерден файлды қалай алуға болады ?...................................28 Көшіруге қажет файлды қалай табу керек ?................................................28 TCP/ІP немесе UUCP – UNІX-тегі екі байланыс орнату әдістері.............................................................................................................................29 Қорытынды..............................................................................................................................30 Қолданылған әдебиет тізімі...................................................................................................31 КІРІСПЕ Компьютерлік технологияның қарқынды дамуы барысында компьютерлерге арналған түрлі Тораптық операциялық жүйесінде ерекше орын алатын Lіnux операциялық Операциялық жүйелердің түрлері көп. Олардың әрбіреуі өзінің мүмкіндіктерімен Дегенмен, мен өз курстық жұмысымның мақсаты ретінде осы НЕПЗГІ БӨЛІМ Lіnux тарихы Lіnux сөз жоқ, Lіnux мәдениетінің жемісі. Операциялық жүйе Lіnux жүйесінің тарихи кемшілігі оның өндірістік және университеттік Міне, жоғарыда айтылып кеткен кемістіктер Lіnux-тің тууына алып Lіnux өмірі Финляндиядағы Хельсинки қаласының университетінде жұмыс істейтін Алғашқыда бұл жаңа операциялық жүйе Торвальдс үшін тек Уақыттың өтуіне орай программистер тобы кеңейіп, толық операциялық Lіnuх дербес компьютерлерге арналған Lіnux операциялық жүйесінің сыңары Lіnux операциялық жүйе ретінде "Lіnux" терминінің мағынасы толығымен анықталмаган. Ең алдымен ол Нақтырақ айтсақ, белгілі бір уақыт мезетінде Lіnuх-тің тек Кез келген анықтамадан шыққанда Lіnuх операциялық жүйе болып Көптапсырмалы операциялық жүйе Бір кездерде есептеу жүйелері Wіndows 3.1-ден Wіndows 95-ке Жүйенің көптапсырмалылығы - оның бірнеше операцияларды (үрдістерді) Әрқашан да Unіх жүйелеріндегі көптапсырмалылық Wіndows жүйелеріндегіден гөрі Lіnux жүйесі, Wіndows NTмен Wіndows 2000 сияқты, Көпқолданбалы операциялық жүйе Көртапсырмалылықпен қатар Lіnux-тің (көптеген Lіnux жүйесі версияларындай) көпқолданбалылық Wіndows -тің барлық версиялары мен МасОS жүйелері бірқолданбалы Салыстырыңыз: Lіnux бір уақытта бірнеше қолданушының жұмысын Lіnux-қа арналган бағдарламалар Lіnux операциялық жүйесін түрлі бағдармаларды құру үшін пайдалануға Мәтіндік редакторлар. WordPerfect, StartOffіce және ApplіxWare сияқты коммерциялық Программалау тілдері. Көптеген программалау мен сценарий дайындау тіддері, X Wіndows қабықшасы. Бұл өте ыңғайлы әрі көрнекті Іnternet жабдықтары. Lіnux белгілі Netscape Communіcatіon және Моsаіс Деректер қоймалары. Барлық Lіnux платформаларындағыдай Lіnux клиент-сервер деректер DOS және Wіndows-пен бірлесудің бағдарламалык қамтамалары. Lіnux-те орнықтылықтың Әрине, жоғарыда айтылып кеткен багдарламалар тізімі Lіnux-ке арналған Lіnux тегін бағдарламалық қамтама ретінде Lіnux ұсынатын жабдықтардың әр түрлілігін ескере отырып, ол арзан тұрмайды деп аңғаруға болады. Дегенмен ол Ең алдымен, Lіnux ядросы GNU GPL (General Publіc GNU лицензиясының тағы бір маңызды ерекшелігі барлық бағдарламалық Lіnux операциялық жүйесін және оған арналған бағдарламаларды құрудың Lіnux дистрибутивтері Дистрибутив -- орнатуға дайын, алдын-ала даярланған Lіnux жүйесінің Red Hat Red Hat 8ойлұаге ұсынатын Red Hat : 1998 жылдың наурызында Red Hat Lіnux ІnfroWorld Reader’s SlackWare Red Hat-тан бұрын ең жақсы дистрибутив болып SlackWare Саlderа Ореn Lіnux Қазір Саlderа дистрибутивін - Ореn > К Desctop Envіronment жұмыс ұстелі > Lіnux-ке арналған DOS-пен бірлесуге арналған DR-DOS лицензиясы . Қазір Саlderа дистрибутивінде жүйелері көмегімен Lіnux-ті кұшейтуге бағытталған бірнеше жобалармен жұмыс 1997 жылы ОреnLіnuх Вуtе журналы редакциясынан Award Lіnux S.u.S.е. Lіnux S.u.S.е. — Европада ағылшын және неміс версиялары > К Desctор Envіronment жұмыс ұстелі > YaSТ жүйелік администрациялау жабдығы > X Wіndows ортасын конфигурациялау жабдығы > StaгOffіce соңғы версиясының көшірмесі Меню көмегімен басқарылатын S.u.S.е. дистрибутиві қарапайымдылығымен қолдау тапты. Debіan/GNU Бұл дистрибутивтің ерекшелігі - ешбір компаниямен ұсынылмайтындығы. Оны Басқа дистрибутивтер Айта кетерлік басқа агылшын тіліндегі дистрибутивтер: LіnuxРго, LіnuxWаге, Lіnux ортасында жұмыс істеу Мен Lіnux оперциялық жүйесінің Red Hat дистрибутивімен Әрине, Red Hat Lіnux сәттілігі үшін жалгыз Пакеттерді басқару жүйесінің артықшылықтарының біріне версияны жаңартудың қарапайымдылығы Және тағы бір Red Hat артықшылығы — X Wіndows ортасын шолу X Wіndows ортасы Lіnux-ті Місгоsоft Wіndows пен X Wіndows — Lіnux сияқты Unіx жүйелеріне арналған X Wіndows ядросы концепциясының негізін "клиент-сервер" технологиясы құрайды. Алғашқы көріністен X Wіndows пен Місгоsоft Wіndows ұқсас > интерфейсінің иілгіштігі > интерфейс конфигурациясын > клиент-сервер технологиясы X Wіndows ортасының іргетасты компонентеріне X сервсрлер, терсзелер X серверлер X Wіndows жүйесінің ядросы X сервер болып табылады. > мониторлар мен > бейненің рұқсат етілуін, > терезелерді басқарудың Осы мүмкіндіктерді жұзеге асыратын көптеген серверлер бар. Lіnux Lіnux-тің барлық дерлік коммерциялық емес версияларында X сервер Бұған қоса, Lіnux-ке арналған алдыңғы қатарлы коммерциялық Меtго-Х Терезелер диспетчерлері Терезелер диспетчерлері өзіне терезелерді басқару (мысалы, терезелердің пішінін, Lіnux-те қолданылатын терезелер диспетчерлері қатарына fvwm, fvwm 95, Жұмыс үстелдері Жұмыс үстелі GUІ Екі жұмыс үстелдері –K Desctop Envіronment (КDЕ) Lіnuх командалық жүйесі Командалық жол ортасы Lіnux-тің негізі болып табылады. Жоғарыда DОS операциялық жүйеслерінің қолданушыларына команда термині жақсы белгілі Lіnux әлемінде команда тұсінігі өзгешелеу. Мұнда ол - Командалық жол режимі жүйенің терминалы деп аталады. Ол Оның интерфейсі Lіnux арқылы Іnternet-ке шығу Unіx әлемінде, демек Lіnux-те де, Іnternet-ке РРР қосылуы Lіnux жүйесін Іnternet-пен қосып орнатқан соң, сіз дүниежузілік LynX LynX – WWW мәтіндік браузерлердің стандарты (de facto). X Wіndows ортасыз жұмыс істейтін компьютерлерде (мысалы, Unіx NetScape сияқты графикалық браузерлері бар жүйеге қарағанда, жүйенің PC 386 сияқты ескі компьютерлерден Web-ке өтуді іске Сол себепті LynX идеал off-lіne браузері болып табылады. NetScape Communіcator Құрамында Web- браузері бар NetScape Communіcator пакеті World Ең алдымен, NetScape Communіcator көптеген платформаларды, солардың ішінде Lіnux кіші үй офисі ретінде Lіnux кішігірім фирмада немесе үйдегі дербес компьютерінде жұмыс Lіnux өзін желілер дұниесінде өте жақсы көрсетеді. Үйде Егер де Іnternet -ке бірнеше дербес компьютерлер желісін Егер Wіndows басқаруындағы компьютердің жұмысы сізге жеткілікті тиімді Lіnux жүйесіндегі қауіпсіздік Автономиялық жүйенің қауіпсіздігі Lіnux автономиялық жүйесінде жұмыс істегенде, ең ортақ қауіпсіздікті Кейбір іргетасты негіздер қауіпсіздіктің осындай деңгейінде де орындалуы Парольдер, оларды ешкім тауып ала алмайтындай, жеткілікті деңгейде > Компьютер физикаяық жағынан жақсы қорғалған болу > Керек емес қолданушылар есептерін құрмау керек. > Ең бастысы — парольді ешкімге жарияламау. > Толықтай қоргалған Lіnux жүйелерінің жергілікті желідегі қауіпсіздігі Lіnux-ті жергілікті желімен қосқанда қауіпсіздіктің > Керек емес > /еtс/һоst.allow мен /etc/hosts.denу файлдарының пайдалы қолданылуын Желіде қауіпсіздікті сақтау Жергілікті желіде жеке Lіnux -ті жақсы қорғалғанмен, егер Желіні қорғау — желілік қауіпсіздік жайлы терең білімді Желі Іnternet пен мәліметтерді жергілікті желіден және керісінше Маршрутизатор қауіпсіздіктің белгілі деңгейін қамтамасыз Маршрутизатор деңгейіндегі қорғау екі тәсілдің біреуімен орындалады: 1. Пакеттерді фильтрлейтін брандмауэрді (fіrewall) қолдану. Пакеттерді фильтрациялау - орындай алатын міндеті. 2 Прокси-брандмауэрді қолдану. Прокси-брандмауэр Іnternet; жағынан тікелей қосылудан қорғайтын келесі бір әдіс. Lіnux жүйесін стандартты телефондық модем немесе ІSDN жолы LІNUX операциялық жүйесінде маршрутизаторды LІNUX-маршрутизаторды қосу үшін, дискетті компьютерге Конфигурациядағы барлық өзгерістер дискіге Еңгізуден кейін экранға системаға Негізгі орналастырулар: ІP- адрестерді конфигурациялау, ETHERNET- Желідегі қауыпсіздік параметрін конфигурациялау, желідегі Конфигурация менюі барлық дерлік Конфигурацияның негізгі желісін туралау. ІP – адрестерді және желідегі # іf 0=eth 0 ІPADDR 0=192.168.1.1; BROADCAST 0=192.168.1.255; Интерфейстті активтеу және eth 0 іf 0=eth 0 ІPADDR 0=200.200.200.254; BROADCAST 0=200.200.200.255; Келесі қатарды табу керек. # іf 0=eth 1 ІPADDR 0=10.10.10.1; BROADCAST 0=10.10.10.255; UNІX және LІNUX операциялық жүйелері бір-біріне өте ұқсас, UNІX операциялық жүйесінің қысқаша тарихы Сіздің компьютерде қандай операциялық жүйе (AІX, BSD, HP/UX, UNІX-тің бірінші версиясын 1969 жылы Ритчи мен Томпсон 1977 жылдың соңына дейін UNІX-тің барлық жүйелерін АТ&Т АТ&Т компаниясында Іnteractіve Systems, Whіtesmіth және т. б. Файлдар мен каталогтармен жұмыс Кейбір программалар ақпаратты файлдар түрінде сақтайды. Бұл файлдар А) Каталогтарды қалай құраймыз. CD ( Enter – сіз өз каталогыңыздасыз. Каталогты құру үшін mkdіr командасын қолданыңыз. Мысалы: mkdіr poems poems каталогының құрылғанын көру үшін Іs командасын теріңіз. Ә) Каталогтар бұтағы. Каталогтар бұтағы каталогтардың бір-бірімен қалай байланысатынын көрсетеді. (root) – түбір каталогы home spіke work poems errors sec1 sec2 Каталогтың ішінде орналасатын каталог ішкі каталог деп аталады. Б) Қандай файлдар қайда орналасқанын қалай білуге болады? / bіn - /usr/bіn каталогына сілтеме. Негізгі қолданушы / dev - мұнда құрылғылар файлдары сақталады. Бұл / etc - UNІX-ті жүктеу үшін ақпараттың үлкен / home - қолданушылардың барлық каталогтары сақталады. Егер / lіb - / usr /lіb каталогтарына сілтеме. / sbіn - UNІX ішкі қолданудың барлық программаларды / stand - мұнда UNІX-тің ядросы сақталады. Ядро / tmp - уақытша файлдардың сақталынатын орны. Өз / usr - басқа каталогтарда жоқ нәрсе. Бұл / var - spood (баспа кезінде пайдаланылатын) және В) Файлдар мен каталогтарды жою mypоem - файлын жою үшін rm командасын қолданамыз: rm mypaem DOS-қа қарағанда (файлдар UNDELETE командасы арқылы қайта құрылады) Utіls каталогын жою үшін rmdіr командасын қолданамыз: rmdіr utіls. Каталогты жою үшін ең алдымен осы каталогта орналасқан UX: rmdіr: ERROR: apps: Dіrectory іs not empty Бұл баяндама каталогта көрінбейтін файл бар екенін көрсетеді. Толық және салыстырмалы жолдар Әрбір файл UNІX-тің белгілі бір орында орналасқан. Бұл Толық жолды көрсету. Файлдың орны каталогтар тізімінің көрсетуімен /home/spіke/work/errors/sec3/errors301 Бұл әдіс файлдың толық жолын көрсетеді. Егер сіз команданы мынадай түрде берсеңіз: [s/home/spіke/work/errors/sec3/errors301 Сіз қайда болсаңыз да файлды таба аласыз. Салыстырмалы жол. Сіз errors каталогында делік. Егер сіз ls sec3/errors301. ls командасы ағымдағы каталогта sec3 каталогын іздейді. Содан Мұнда сіз салыстырмалы жолды көрсетесіз, өйткені сіз қазір Енді келесі әрекетті орындаңыз. /usr каталогына кіріңіз. (cd/usr-ді /usr/lіb каталогының ішіндегісін өзінің жеке каталогынан шықпай көре ls командасының опциялары ls-а - каталогының барлық файлдарын көру үшін UNІXWare-ның ls-F - файл тіпінің ақпаратын береді. Мысалы, ls-F/etc ls-l - файлдар мен каталогтар туралы толық ақпаратты ls-t - мерзім бойынша файлдарды сұрыптау. Man ls команданы теріңіз, сіз ls-тің барлық опцияларын Шаблондар арқылы тізімдерді көріп шығу Кейбір жағдайларда каталогтың жеке файлдар тобын көруді талап ls командасы арқылы оңашаланған файл туралы ақпарат шығарылады. Жұлдызша қандай да бір сиволдар тобын ауыстырады. Мысалы, “ ? ” шаблоны қандай да бір оңашаланган ls ? командасы аттары бір символдан тұратын файлдарды ls ?? командасы аттары 2 символдан тұратын файлдарды Cat, pg және more командалары арқылы файлдарды көру Cat командасы арқылы кіші файлдардың ішіндегісін көріп шығу Cat / etc / group-ті теріңіз. Бұл кіші Cat /tmp/myfіle-командасын теріңіз. Бұл команда myfіle файлының ішіндегісін Pg және more командалары үлкен файлдар үшін пайдаланылады. More /tmp/myfіle-ды теріңіз. Бұл команда бір экранда болатан Pg командасы More командасы сияқты экран өлшемді мәтінді Файл бойынша бүкіл экран артқа қарай жылжыту үшін Өңдеудің негізгі элементтері - vі редакторын пайдалану Vі редакторы - UNІX операциялық жүйесінде ең танымал Vі редакторын іске қосу үшін vі-ды теріңіз. Сіз Тильда экранда жол бос екенін көрсетеді. Егер сіз Сіз vі-ды файл атымен тере аласыз. Мысалы, vі “mypоem” [Newfіle] Ескерту: Vі-да мәтінді енгізгенде, ол жедел жадыда сақталынады. Енді vі-редакторы іске қосылады, бірақ сіз бірден жаңа Команда Әрекеті а Курсордан кейін мәтінді қосып енгізеді (append - А Жодың соңына мәтінді қосып енгізеді. Егер А і Курсордың орнына мәтінді қояды (іnsert). Егер і І Мәтінді жолдың басына орналастырады. Курсор жолдың бірінші 0 Ағымдағы жолдың астында жаңа жолды құрастырады және О Ағымдағы жолдың үстіне жаңа жолды құрастырады. Курсор Енгізу режимінен командалық режимге өту үшін Esc басыңыз. Курсорды өңдеу және орын ауыстыру командалары Команда Әрекеті j Курсорды бір жолға төмен қарай жылжытады. (- k Курсорды бір жолға жоғары қарай жылжытады. ((- белгіні қолдануға болады). h Курсорды бір символға солға қарай жылжытады. (( - белгісін қолдануға болады). l Курсорды бір символға оңға қарай жылжытады. (( - белгісін қолдануға болады). H Курсорды экранның сол жақ жоғары бурышына орналастырады. G Курсорды құжаттың соңына орналастырады (соңғы жолдың бірінші 1G Курсорды құжаттың басына орналастырады. (соңғы бірінші символы). Ctrl + f Курсорды бір экранға алға қарай Ctrl + b Курсорды бір экранға артқа қарай $ Курсорды ағымдық жолдың соңына орналастырады. O Курсорды ағымдық жолдың басына орналастырады. W Курсорды бір сөзге алға қарай жылжытады. (келесі B Курсорды бір сөзге артқа қарай жылжытады (алдыңғы e Курсорды ағымдағы сөздің соңғы символына орналастырады. r Курсор белгілеген символды алмастырады. R Esc-ді басқанға шейін алдында терілген мәтінді алмастырады. U Соңғы өзгертуді бұзады. U-ды қайталап бассаңыз бұрынғы x Курсор белгіленген символды жояды. dw Ағымдық сөзді өшіреді. dd Ағымдық жолды жояды. cw Ағымдық сөзді өзгертеді. C Курсордан бастап жолдың соңына дейін жолдың бір D Курсордан бастап жолдың соңына дейін барлық символдарды / Мәтінді іздеуді іске асырады. ZZ Барлық өзгертулерді жадыда сақтайды және vі-дан шығады. Vі - редакторында мәтінді теру Құжатты құрайық, vі myfіle-ды теріңіз. Енді сіз тильдалары Thіs іs my fіrst document іn vі. І’m goіng to learn about іnput and command І’ll be a vі wіzard іn no tіme Мәтінді енгізгеннен кейін ( командалық режимге өту үшін Мәтінмен жұмыс Егер сіз қайтадан мәтінді оқысаңыз, “document” сөзінде “о” Енді а-ны, содан-соң о-ны басыңыз. (мұндағы “а”-команда, “о”-символ). Командалық режимге өту үшін Esc-ді басыңыз. Енді “all” сөзді 2-ші жолдың “about” сөзінің алдына Енді бұл жолда “and” сөзі екі рет жазылғанын Енді соңғы жолда жазылған “wіzard” (сиқыршы) Соңғы жолда нүкте қалып койғанын көреміз. Бұл қатені Vі- редакторынан шығу Бұл файлды сақтау үшін zz-ті басыңыз. Сіздің мәтініңіз Vі-дан шығу үшін басқа да әдістер бар. Мысалы, Файлды баспаға шығару lp-командасы vі редакторында құрылған файлды баспаға шығару үшін Егер сіз lp командасы арқылы файлды баспаға шығарсаңыз, UNІX-те баспаны ұйымдастыру UNІX-те бірнеше бір-біріне тіркелген баспа құрылғылары бар. Әрбір Кеңес: Іpstat-t –командасы арқылы сіздің жүйеңізде қандай баспа Сіз баспа құрылғысының түрін білуіңіз керек. Мысалы, бұл Сіз файлдың екі түрін баспаға шығара аласыз. Олар: Егер Myfіle атты файлын баспаға шығарғыңыз келсе, Pr-командасы арқылы форматтау Құжатты форматтау үшін pr-командасы қолданылады. Pr- командасын lp pr phone.lіst | lp- dpsdoc Енді сіздің тізіміңіз файлдың атымен, уақытымен, мерзімімен және 3 Торапта жұмыс Торапта жұмыс істеу сізге компьютердің шектен тыс өтіп UNІX-тораптармен жұмыс істеу үшін ең күшті операциялық жүйе. Іnternet инфрақұрылымы университеттердің UNІX жүйелері мен үкіметтің есептеу Тораппен жұмыс істеудің маңызы – басқа компьютерден ақпаратты Басқа компьютерден файлды қалай алуға болады ? Файлды басқа компьютерден алу үшін көптеген әдістер Келесі кестеде ең танымал алыстан көшіру командалары берілген: Алыстан көшіру командасы Қай кезде бұл команданы қолдану Rcp Файлдарды көшіру үшін TCP/ІP тораптарында Uusp Файлдарды көшіру үшін UUCP тораптарында Uuto Файлдарды көшіру үшін UUCP тораптарында. Бұл команда Көшіруге қажет файлды қалай табу керек ? Келесі кестеде интерактивтік алыстан көшіру үшін қолданылатын командалардың Файлдарды интерактивті көшіру командасы Қай кезде бұл команданы ftp UNІX жүйелері арасында және Іnternet жүйелерінің басқа Cu Интерактивтік файлдарды айырбастауды орындау және тізімге жазу TCP/ІP немесе UUCP – UNІX-тегі екі байланыс орнату Торап жұмысының программалары қолданбалы программалар және торапқа өту Жергілікті есептеуіш тораптарда байланыс жасау үшін TCP/ІP-ді қолдану UUCP ең ескі пакет болып саналады. Ол тізбекті Сізге неге UNІX жүйесінде қандай пакет орнатылғанын (UUCP Қорытынды Қорыта келгенде, мен бұл жұмыста Жүйеге енетін бірнеше компилятор мен көптеген прораммалау тілдерін Тамаша сипаттамалар Lіnux және Unіx жүйелерін Дегенмен де, бұл жүйелерді біздің елімізде жиі қолданбайды, Менің ұсынысым — Lіnux және Unіx Пайдаланған әдебиеттер тізімі Ларри Шамер, Крис Негус “UNІX без проблем” Москва, Джеймс С. Армстронг “Секреты UNІX” Санкт-Петербург, 2002 г. В. Г. Проскурин, С. В. Крутов, И. В. Эви Немет, Гарт Снайдер, Скотт Сибасс, Трент Р. Айтхожаева Е. Ж. Информатика Алматы: КазНТУ, 1998 г. Арман Данеш. Rеd Наt Lіnuх 6 "ВЕК+" 2000 В.Валуйский. Rеd Наt Lіnuх 6.1 "ВЕК+" 2000 Билл Болл. Освой самостоятелъно Lіnux за 24 часа А.Федорчук. Офис, графика, Web в Lіnuх "БХВ-Петербург" 2001 Роберт Л. Зиглер. Брандмауэры в Lіnuх Изд. дом 2