Мемлекеттік бюджет: ұғымы, жүйесі, балансы мен тапшылығы, кірістері мен шығыстары (Қазақстан, 2006 жылғы республикалық бюджет)

 ЖОСПАР КІРІСПЕ НЕГІЗГІ БӨЛІМ І МЕМЛЕКЕТТІК БЮДЖЕТ ҰҒЫМЫ 1.1 Мемлекеттік бюджеттің экономикалық мәні мен рөлі 1.2 Бюджет жүйесі және бюджет құрылысы 1.3 Бюджет балансы. Бюджет тапшылығы ІІ МЕМЛЕКЕТТІК БЮДЖЕТТІҢ КІРІСТЕРІ МЕН ШЫҒЫСТАРЫ 2.1 Мемлекеттік бюджеттің кірістері мен шығыстарының құрамы мен құрылымы 2.2 Қазақстан республикасының мемлекеттік бюджеті 2.3 2006 жылға арналған республикалық бюджет туралы заң ҚОРЫТЫНДЫ ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР КІРІСПЕ Жұмыстың тақырыбы өте өзекті болып келеді, өйткені объективті Курстық жұмыстың мақсаты - мемлекеттік бюджеттің экономикалық мәні мемлекеттік бюджеттің экономикалық мәні мен рөлін; бюджет жүйесі және бюджет құрылысын; бюджет балансы және бюджет тапшылығын; - мемлекеттік бюджеттің кірістері мен шығыстарының құрамы мен - Қазақстан республикасының мемлекеттік бюджетін; - 2006 жылға арналған республикалық Мемлекеттік бюджет ұлттық экономиканы басқарудың басты механизмдерінің бірі Қазақстан Республикасының бюджет заңдары Қазақстан Республикасының Конституциясына негiзделедi Қазақстан Республикасының бюджет заңдары Қазақстан Республикасының бүкiл аумағында Қазақстан Республикасының Yкiметi мен жергiлiктi атқарушы органдардың тиiсiнше Тиiстi қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заңға І МЕМЛЕКЕТТІК БЮДЖЕТ ҰҒЫМЫ 1.1. Мемлекеттік бюджеттің экономикалық мәні мен рөлі Қаржылық байланыстардың орасан зор әр алуандығында жеке ортақ Экономикалық қатынастардың жиынтығы ретіндегі мемлекеттік бюджеттің объективті сипаты Экономика дамуының қазіргі кезеңінде орталықтандырылған қаржы ресурстары мемлекетке Қаржыны орталықтандырудың арқасында ақша қаражаттары, мемлекеттің экономикалық және Сөйтіп, объективті бөлгіштік қатынастардың экономикалық нысаны бола отырып, Қаржы қатынастарының белгілі бір жиынтығы ретіндегі мемлекеттік бюджетке Құндық бөліністің айрықшалықты сферасы ретінде мемлекеттік бюджет мына 1) мемлекеттен жалпы қоғамдық өнімнің бір бөлігін оқшауландырумен 2) құнды жасау және оны тұтыну процесін шарттастыратын 3) қоғамдық өнімнің оның тауар нысанындағы қозғалысымен тікелей Мемлекеттік бюджет, кез келген басқа экономикалық категория сияқты, Экономикалық категория ретінде мемлекеттік бюджет мемлекеттің орталықтандырылған ақша Мемлекеттік бюджет экономикалық категория ретінде жалпы қаржы категориясына Мемлекеттік бюджетте қоғамдағы барлық экономикалық процестер бейнеленетіндіктен, сондай-ақ Негізгі қаржы жоспары мемлекеттің қаржылық қызметінің жемісі болып Мемлекеттік бюджет ұлттық экономиканы басқарудың басты механизмдерінің бірі. Ақырында, мемлекеттік бюджет мемлекет заңдарының бірі болып табылады Мемлекеттік бюджет – ұлттық табыс пен жалпы ішкі Нарықтық механизмге көшу жағдайында мемлекеттік бюджеттің қаражаттары ең Шығыстар мен салықтар арқылы бюджет экономика мен инвестицияларды Бюджет қаражаттарының әлеуметтік бағыттылығының зор маңызы бар. Әлеуметтік Қаржылық жоспарлау процесінде бюджет ұлттық шаруашылықтың салаларына және Бюджеттік жоспарлау мен бюджеттің атқарылуы процесінде ұлттық шаруашылықтың 1.2. Бюджет жүйесі және бюджет құрылысы. Мемлекеттік органдардың өздерінің функцияларын орындауы үшін басқарудың барлық Дүние жүзінің әр түрлі елдерінде бюджет құрылысы мемлекеттік Бюджет құрылысында басты орынды бюджет жүйесі алады, ол Әр түрлі елдердің бюджет жүйелері өзінің құрылымы, бюджеттердің Бюджет жүйесінің құрамы елдің ұлттық-мемлекеттік құрылымымен анықталады. Мемлекеттің Федеративті мемлекеттерде бюджет жүйесі үш буыннан тұрады: мемлекеттік бюджет немесе федералдық бюджет немесе орталық мемлекеттің федерация мүшелерінің бюджеттері (АҚШ-та – штаттардың, ГФР-да – жергілікті бюджеттер. Унитарлық (біркелкі) мемлекеттерде екі буынды бюджет жүйесі қолданылады: Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі бюджет құрылымының унитарлық типімен Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі экономикалық қатынастарға және тиісті Қазақстан жиынтығында мемлекеттік бюджетті құрайтын республикалық бюджет пен 1991 жылы Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі түбірлі өзгерістерге Қазақстан Республикасы бюджет жүйесінің сызбасы Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджеті Республикалық бюджет Облыстардың бюджеттері Облыстық бюджеттер қалалардың бюджеттері Аудандық бюджеттер Қазақстан республикасы мемлекеттік бюджетінің басты бөлігі республикалық бюджетте Республикалық бюджет - бұл түсімдер мен бюджет тапшылығын Жергілікті бюджеттер (әкімшілік-аймақтық бірліктердің бюджеттері) – облыстық бюджеттер, Қаржы жылына арналған республикалық бюджет Қазақстан Республикасының заңымен, Бюджет жүйесінің жұмыс істеуі бюджеттердің әр түрлі деңгейлерінің Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі мемлекеттік бюджет жүйесіне кіретін Бюджеттің бірлігі бюджет жүйесін ұйымдық-экономикалық орталықтандырудың дәрежесін білдіреді. Бюджет бірлігі қағидатының міндеті Парламент тарапының бюджеттік қаражаттардың Бюджеттердің бірлігі бірыңғай құқықтық негізбен, Қаржы министрлігі бекіткен Алайда бюджеттердің бірлігі бюджет жүйесін құрудың маңызды қағидаты Биліктің әрбір органы өз бюджетін жасайды, бекітеді және Бюджеттің толықтылығы (толымдылығы) бюджетке үкіметтің барлық қаржы операцияларының, Бюджет іске асатындай болуы тиіс, нақты экономикалық және Бюджеттің нақтылығына ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары Нақтылық қағидаты бюджет тізімдемесін бұрмалауды болдырмау және бұзылуын Бюджеттердің жариялығы бекітілген бюджеттер мен алдағы қаржы жылына Жариялылық елдегі адам құқығын, демократиялық өзгерістерді сақтаудың маңызды Бюджет жүйесін құрудың барлық қағидаттары өзара үйлестірілген және Төменгі-жергілікті бюджеттердің қалыпты және тиімді жұмыс істеуінің шарттары Барлық деңгейлер бюджеттерінің теңгерімділігі бюджет-қаржы саясатының қажетті талабы Бюджет тапшылығын ақша эмиссиясы есебінен жабуға болмайтындығы заңмен мемлекеттік қарыздар шығару; кредит ресурстарын пайдалану. Тапшылықты азайту немесе жою мақсатымен секвестрлеу - ағымдағы Бюджеттердің атқарылуы процесінде секвестрлеуге жатпайтын бюджеттік бағдарламалардың тізбесін 1.3. Бюджет балансы. Бюджет тапшылығы. Әр бюджетте оның кіріс және шығыс бөлігін теңдестірген, Бюджет тапшылығы – бюджеттің шығыс бөлігінің кіріс бөлігінен Дефицит әр түрлі болуы мүмкін: 1. экономиканы дамыту үшін ірі мемлекеттік салымдар салу 2. дефицит төтенше жағдайлармен байланысты. 3. дефицит экономикадағы дағдарысты білдіруі мүмкін. Бюджет тапшылығын төмендетудің мынадай әдістері бар. 1) шығыстар тұрақты, кірістер өседі; 2) кірістер тұрақты, шығыстар төмендейді; 3) кірістер өседі, шығыстар төмендейді. Дефицитті қаржыландыру – оны жабу үшін қосымша ақша Бюджет тапшылығын қаржыландырудың жолдары: 1) ақша белгілерінің эмиссиясы 2) мемлекеттік займдар 3) шетел займдары 4) ұлттық байлықты пайдалану. ІІ МЕМЛЕКЕТТІК БЮДЖЕТТІҢ КІРІСТЕРІ МЕН ШЫҒЫСТАРЫ 2.1. Мемлекеттік бюджеттің кірістері мен шығыстарының құрамы мен құрылымы Мемлекеттің орталықтандырылған ақша қорын қалыптастырумен және пайдаланумен байланысты Кірістер мен шығыстардың құрамы мен құрылымы нақты әлеуметтік-экономикалық Нарықтық қатынастарға көшкенге дейін КСРО-ның мемлекеттік бюджетінің кірістері Дағдыдағыдай, кірістердің көзі салықтар немесе оларға барабар төлемдер Бюджет жүйесі туралы заңға сәйкес бюджеттің құрылымы мыналардан 1) түсімдерден: кірістерден; алынған ресми трансферттерден (гранттардан); бұрын бюджеттен берілген кредиттер бойынша негізгі борышты өтеуден; 2) шығыстардан және кредит беруден: шығыстардан; кредит беруден; 3) бюджет тапшылығынан (профицитінен); 4) бюджет тапшылығын (профицитті пайдаланудан) қаржыландырудан. Өз кезегінде кірістер: салықтық түсімдер; салыққа жатпайтын түсімдер; капиталмен жасалатын операциялардан алынатын кірістер болып бөлінеді. Бюджеттік түсімдердің бұл үш категориясы алынған ресми трансферттер Бюджеттен берілген кредиттерді өтеу санаты бюджеттік кредиттер бойынша Бюджеттің шығыстар бөлігі функционалдық топтардың щығыстарын қаржыландыруға жұмсалады. Мемлекеттік борышқа қызмет ету жөніндегі шығыстар "борышқа қызмет Кейін бюджетке өтеу түрінде қайтаруға жататын, басқа экономикалық Бюджет тапшылығы шығыстар мен бюджеттен қайтарымды негізде бөлінген Мемелекеттік бюджеттің соңғы бөлігі - бюджет тапшылығын (профицитті 1) тапшылық болған жағдайда – ішкі көздерден (Ұлттық 2) профицит кезінде – жоспардан тыс түсімдерді, бірінші Кірістер мен шығыстардың егжей-тегжейлі тізбесі мен топтамасы бюджеттік 1996 жылға дейінгі бюджеттік сыныптама мынадай бөліктерді қамтыды: Жаңа бюджеттік сыныптамаға сәйкес кірістер енді төрт бөлікке Шығыстарда функционалдық, экономикалық және ведомстволық сыныптама қарастырылған. Функционалдық Шығыстардың экономикалық сипаттамасы оларды экономикалық белгілері бойынша төрт Бюджеттің атқарылуы кезінде екі сыныптаманың негізгі бөлімшелерін қамтитын Ведомстволық сыныптама бойынша шығыстардың атқарылуы мен бюджеттік несиелендіру Бюджеттік сыныптама автоматтандыру құралдарын қолданатын басқарудың жоғары жеделдігіне Бюджеттік жоспарлау - мемлекеттің қаржы саясатының талаптарына бағындырылған Бюджеттік жоспарлаудың бірлігі мыналарға негізделеді: 1) республикалық және жергілікті бюджеттерден қаржыландырылатын бюджеттік бағдарламалардың 2) заңнамалық актілер мен кірістерді республикалық және жергілікті 3) заңнамалық актілермен республикалық бюджеттен облыстық бюджеттерге берілетін 4) Қаржы министрлігімен келісе отырып, облыстар мен Астана 5) тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы 6) Үкімет белгілейтін тәртіп пен жергілікті атқарушы органдар Қазақстан Республикасының экономикасы басынан кешіріп отырған нарықтық қатынастарға Бюджеттің кірістері – бюджетке қайтарылмайтын негізде салықтардан, алымдардан Қазақстан Республикасының "Бюджет жүйесі туралы" заңына сәйкес республикалық 1) республикалық бюджеттің кірістерін, олар мыналардан тұрады: а) салықтар, алымдар және басқа да міндетті төлемдердің ә) салыққа жатпайтын түсімдерден ( республикалық мемлекеттік кәсіпорындар б) капиталмен жүргізілетін операциялардан алынатын кірістерден: мемлекеттік резервтерден 2) мына төмендегілерден алынған ресми трансферттерді ( гранттарды): заңды және жеке тұлғалардан немесе шет мемлекеттерден; бюджеттік алынымдардан; 3) республикалық бюджеттен бұрын берілген кредиттер бойынша негізгі Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджет кірістерінің құрамы мен құрылымы Мемлекеттік бюджет кірістерінің көлемі мен құрылымы (млн.теңге) 2003 ж 2004 ж 2005 ж І.Кірістер Салықтық түсімдер 947251 1186137 1998314 Салыққа жатпайтын түсімдер 44813 81500 Капиталмен жүргізілетін операциялардан алынатын кірістер 19096 34182 ІІ.Алынған ресми трансферттер (гранттар) - - ІІІ.Бұрын бюджеттен берілген кредиттер бойынша негізгі борышты өтеу 17690 18390 11351 Кестеден көрініп тұрғандай, кірістердің негізін салықтық түсімдер құрап Бюджеттің шығыстары – бұл бекітілген бюджет шегінде қайтарылмайтын Республикалық бюджеттің қаражаттары: жалпы сипаттағы мемлекеттік қызметтер көрсетуді Сондай-ақ жоғарыда аталған қызмет түрлерін жүзеге асыратын республикалық Республикалық бюджеттік бағдарламалардың әкімшілерін ұстауға арналған шығыстар Қазақстан Республикалық бюджеттен шығыстар мне кредиттердің жекелеген бағыттары бойынша Республикалық бюджеттің сыртқы экономикалық қызметпен байланысты және ұлттық Нарықтық жағдайларға көшу жағдайында республикалық бюджет шығыстарының құрылымы Алайда, нарықтық механизмдердің іс-әрекеті жағдайында да жеке салалар Экономика мен әлеуметтік-мәдени шараларды қаржыландыру шығыстарының едәуір бөлігі Бюджеттің атқарылуы жөніндегі уәкілетті орган Үкімет атынан республикалық Қазақстан Республикасының Үкіметі заңды, жеке тұлғалардан және шет Үкіметтің қаражатты қарыз алуы қарыз алу немесе мемлекеттік Бюджеттің атқарылуы жөніндегі уәкілетті орган облыстар мен Астана Бұрынғы кезеңмен салыстырғанда шығыстардың құрылымында бюджеттік ресурстардың әлеуметтік Сөйтіп, жалпы мемлекеттік мәні бар шараларды қаржыландыруды қажетті Рынокқа өтпелі кезеңде бюджет жүйесінің барлық дербес буындары 2002 жылдан бастап елдің бюджеттік бағдарламаларының ағымдағы және 2.2. Қазақстан республикасының мемлекеттік бюджеті Қазақстан Республикасы мемлекеттік бюджетінің атқарылуы (млн. теңге) 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. Табыстар Салық түсімдері одан: корпорациялық табыс салығы қосылған құн салығы акциздер жеке табыс салығы әлеуметтік салық Салықтан тыс түсімдер Капиталмен жасалатын операциялардан түскен табыс Алынған ресми трансферттер Кредиттерді қайтару Шығындар одан: жалпы сипаттағы мемлекеттік қызметтер көрсету қорғаныс қоғамдық тәртіп және қауіпсіздік білім беру денсаулық сақтау әлеуметтік қамсыздандыру және әлеуметтік көмек мәдениет, спорт, туризм және ақпараттық кеңістік тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық отын-энергетикалық кешен ауыл, су, орман және балық шаруашылығы, балық аулау, аңшылық және қоршаған ортаны қорғау өнеркәсіп және құрылыс көлік және байланыс өзгелері борышты өтеуге қызмет көрсету ресми трансферттер Бюджеттік кредиттер Тапшылық (-), профицит (+) 1004566 947251 272632 231338 26986 93281 157676 44813 12502 0 17690 971959 62287 47483 91593 148989 89781 239229 33788 34544 5596 44658 3896 82113 37067 35437 12497 41447 -46183 1286734 1186137 382814 242955 29913 98535 167995 81500 19096 0 18390 1287938 83587 58011 118564 190748 131183 272333 43949 69058 21319 64520 2353 104587 40978 34970 9310 35611 -18697 2098511 1998314 834332 343926 33416 122999 197300 66016 34182 0 11351 1946128 103786 78663 152904 256935 185456 345356 57076 118326 24839 64560 5215 119476 33933 30344 369258 18590 46662 Кестеден көрініп тұрғандай, кірістердің негізін салықтық түсімдер құрап Қазақстан республикасы қаржы министрлігінің мәліметтеріне сай, 2005 жылдың 1.12.2005 ж. бюджеті жылдық орындалуы бойыншы табыс – Салық түсімдері структурасында негізгі бөлігі корпорациялық табыс салығы Әлеуметтік қызметтердің шығындар бөлігі 47,1 %, жалпы сипаттағы 1.12.2005 жылғы мемлекеттік бюджет шығыстарының құрылымы. ( % түрінде ) Қазақстан Республикасының президенті Нұрсұлтан Назарбаев үкіметке 2006 жылы 2.3. 2006 жылға арналған республикалық бюджет туралы заң 2006 жылға арналған республикалық бюджет 1-қосымшаға сәйкес мынадай 1) кiрiстер - 1 468 225 079 мың салықтық түсiмдер - 1 302 870 000 мың салықтық емес түсімдер - 37 692 594 мың негiзгi капиталды сатудан түсетiн түсiмдер - 8 185 ресми трансферттердiң түсiмдерi - 119 476 590 мың 2) шығындар - 1 476 210 603 мың 3) операциялық сальдо - -7 985 524 мың 4) таза бюджеттік кредит беру - 16 578 бюджеттік кредиттер - 38 193 533 мың теңге; бюджеттік кредиттерді өтеу - 21 615 387 мың 5) қаржы активтерiмен жасалатын операциялар бойынша сальдо - қаржы активтерiн сатып алу - 91 200 554 мемлекеттің қаржы активтерiн сатудан түсетiн түсімдер - 2 000 000 мың теңге; 6) тапшылық - 113 764 224 мың теңге 7) бюджет тапшылығын қаржыландыру - 113 764 224 2006 жылға арналған республикалық бюджетте 10 617 223 Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 2006 жылға арналған резервi 16 2006 жылға арналған республикалық бюджетте бұрынғы жылдардың мiндеттемелерiн ҚОРЫТЫНДЫ Қорыта келгенде, мемлекеттiк бюджет - араларындағы өзара өтелетiн Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауында: «Біз Қазақстанның жаһандық экономикалық үрдістерге сәйкес дамып келе Қазақстан экономикасын ойдағыдай дамыту мақсатымен қаржы ресурстарын неғұрлым Сонымен, экономикалық категория ретінде мемлекеттік бюджет мемлекеттің орталықтандырылған Мемлекеттік бюджет біздің елімізге қажетті және маңызды. Бюджет ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 1. «Қаржы» Ілиясов Қ.Қ., Құлпыбаев С., Алматы 2003 2. «Қаржының жалпы курсы» Мельников В., Ли В. 3. «Kazakhstan today» газеті 4. «Жетісу» газеті, № 26, 4 наурыз 2006жыл 5. Қ.Р. статистика агенттігі «Республика Казахстан», Алматы 2005 6. Қ.Р. статистика агенттігі « Қазақстан цифрларда» 2005 7. Қазақстан Республикасының Бюджет кодексі 8. 2006 жылға арналған Республикалық бюджет туралы заң 2