Қазақстандағы шағын және орта бизнесті дамыту: теориялық аспектілер, экономикалық талдау және даму бағыттары

МАЗМҰНЫ КІРІСПЕ ҚР-да ШАҒЫН ЖӘНЕ ОРТА БИЗНЕСТІ ДАМЫТУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ. Шағын және орта бизнестің Қазақстан экономикасындағы рөлі ҚР-да шағын және орта бизнес дамуының ерекшеліктері 2. ҚР-да ШАҒЫН ЖӘНЕ ОРТА БИЗНЕСТІҢ ДАМУЫН ЭКОНОМИКАЛЫҚ 2.1 ҚР-да шағын және орта бизнестің даму тенденциясы 2.2 Қазақстанда шағын және орта бизнестің өндірістік-шаруашылық қызметін ҚР-да ШАҒЫН ЖӘНЕ ОРТА БИЗНЕСТІ ДАМЫТУ БАҒЫТТАРЫ ҚОРЫТЫНДЫ ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ Кіріспе Тәуелсіздігімізді алғалы бері еліміздің экономикалық, әлеуметтік және саяси Совет Одағы ыдырағаннан кейін елімізде қалыптасқан жұмыссыздық, кедейшілік Нарықтық экономикаға өткеннен кейін шағын және орта кәсіпкерлік Өтпелі экономика кезінде бұл бизнес түрі кез-келген кризистік Осы мемлекетіміздің өзекті мәселелерін шешуде шағын және орта Негізгі мақсаты – еліміздегі экономикалық, әлеуметтік және саяси Ал жоғарыдағы мақсатына жету үшін келесідей міндеттер орындалуы Шағын және орта бизнестің ҚР-ның экономикасындағы рөлін анықтау Шағын және орта бизнестің дамуына әсер етуші факторларды Шағын және орта кәсіпкерліктің даму тенденциясын талдау Шағын және орта бизнестің өндірістік-шаруашылық қызметін талдау Шағын және орта бизнестің даму бағыттарын қарастыру болып Жұмыстың теориялық - әдістемелік негізін ҚР-ның Елбасының жарлықтары, 1. ҚР-да ШАҒЫН ЖӘНЕ ОРТА БИЗНЕСТІ ДАМЫТУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ 1.1 Шағын және орта бизнестің Қазақстан экономикасындағы рөлі Нарықтық экономикалы елдерде кәсіпкерлікті дамыту мемлекеттік деңгейде қойылмағаны Шағын кәсіпкерлік экономикасының жинақтылығы салыстырмалы аздаған инвестициялар мен Шын негізінде бұл бизнес біздің экономикаға икемділік Кез келген ел үшін шағын және орта бизнесті Әлемнің көптеген елдеріндегі сияақты біздің Қазақстанда да жаңа Тәуелсіз кәсіпкерлер өздерінің санының көптігі жағынан әлеуметтік-экономикалық салада Әлемдік тәжірибені зерделей зерттегенде шағын бизнестің нарықтық экономикада Мемлекеттің шағын және орта бизнесті дамытуды ынталандыруға ден Экономиканың құрылымдық қайта құруларында оның көріністерін жазбай тануға Шағын бизнес нарықты тауарлар мен қызметтермен молықтыруға жағдай Сондай-ақ, шағын кәсіпкерлік халықты жымыспен орналастыру саласында да Кәсіпкерлікті дамытуға мемлекет ерекше мүдделі.Өйткені, осы арқылы қаншама 1.2 ҚР-да шағын және орта бизнес дамуының ерекшеліктері Шағын және орта бизнестің дамуы мен қалыптасуындағы бағыт-бағдар Негізгі әсер етуші факторлардың бірі ретінде салықты алып Салық салумен қатар негігі әсер етуші фактор деп Қазақстан Республикасында кәсіпкерлікті дамытуға кері әсер ететін бірқатар Сонымен қатар кәсіпорындардың қорымен жарақтануының төмен деңгейі оның Осы себептен де біраз жылдар бойы сауда делдалды Кәсіпкерліктің дамуына кері әсер ететін басқа да факторлар Кәсіпкерлікті қолдаудың инфрақұрылымы үйлесімінің жеткіліксіздігі кәсіпкерлердің жарыққа кіруі 2.ҚР-да ШАҒЫН ЖӘНЕ ОРТА БИЗНЕСТІҢ ДАМУЫН ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТАЛДАУ 2.1 ҚР-да шағын және орта бизнестің даму тенденциясы Енді жоғарыда айтылғандардың барлығын белгілі бір көрсеткіштер арқылы 2002 2003 2004 2005 2005 жыл %-бен 2002 Тіркелген шағын бизнес субьектілері, бірлік Соның ішінде: Тіркелген шағын кәсіпорындар, бірлік Тіркелген жеке кәсіпкерлер, бірлік Тіркелген шаруа қожалықтары, бірлік Республика бойынша тіркелген шаруашылық жүргізуші субьектілердің жалпы санындағы Шағын бизнестің жұмыс істеп тұрған субьектілері, Бірлік Соның ішінде: жұмыс істеп тұрғандар шағын кәсіпорындар, бірлік Жұмыс істеп тұрған жеке кәсіпкерлер, бірлік Жұмыс істеп тұрған шаруа қожалықтары, бірлік Республика бойынша жұмыс істеп тұрған шаруашылық жүргізуші субьектілердің 365499 102182 144257 119060 87,1 289496 77398 119038 93060 86,4 452007 116924 197213 137870 88,6 366434 87173 169781 109480 88,3 541073 130779 260937 149357 89,8 431503 93494 215116 122893 89,3 643035 145087 321838 176110 90,8 497871 103291 247688 146892 90,1 175,9 141,9 223,1 147.9 171.9 133.4 208 157.8 Тіркелген шағын бизнес субьектілері бойынша 2002 жылғы мәліметтерді Енді тіркелген шағын кәсіпорындар бойынша 2002 жылғы Тіркелген жеке кәсіпкерлер бойынша 2002 жылғы мәліметтерді Тіркелген шаруа қожалықтары бойынша 2002 жылғы Шағын бизнестің жұмыс істеп тұрған субьектілері бойынша Енді жұмыс істеп тұрған шағын кәсіпорындар бойынша Жұмыс істеп тұрған жеке кәсіпкерлер бойынша 2002 Жұмыс істеп тұрған шаруа қожалықтары бойынша 2002 Өсім қарқынын көріп отырғанымыздай, тіркелген кәсіпорындар саны жұмыс Енді жұмыс істейтін шағын кәсіпорындарды ҚР-ның жеке өңірлеріне 2002жыл 2003жыл 2004жыл 2005жыл 2005 жыл %-бен 2002 ҚР-ның өңірлері бойынша Ақмола Ақтөбе Алматы Атырау Шығыс Қазақстан Жамбыл Батыс Қазақстан Қарағанды Қостанай Қызылорда Маңғыстау Павлодар Солтүстік Қазақстан Оңтүстік Қазақстан Астана қаласы Алматы қаласы 77398 2872 2990 3853 1670 5462 2701 1831 5797 3486 1711 2247 4177 2107 7679 5733 23082 87173 3070 3283 4293 2321 6369 2740 2074 6606 3998 1942 2745 4833 2405 7080 7068 26346 93494 3477 3757 4564 2879 6309 2874 2404 6542 4018 2124 2896 4962 2448 7614 8477 28149 103291 3534 4298 4574 3245 6838 2990 2586 6649 4332 2349 3282 4749 2725 9194 9950 31996 133.4 123 143.7 118.7 194.3 125.1 110.6 141.2 114.6 124.2 137.2 146 113.6 129.3 119.7 173.5 138.6 Енді әр қаланың өсім қарқынын есептесек, келесідей көрсеткіштерді Ақтөбе өңірі бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді базистік Алматы өңірі бойынша , 2002 жылғы мәліметтерді базистік Атырау өңірі бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді базистік жыл Шығыс қазақстан өңірі бойынша , 2002 жылғы мәліметтерді Жамбыл өңірі бойынша , 2002 жылғы мәліметтерді базистік Батыс Қазақстан өңірі бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді базистік Қарағанды өңірі бойынша , 2002 жылғы мәліметтерді базистік Қостанай өңірі бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді базистік жыл Қызылорда өңірі бойынша , 2002 жылғы мәліметтерді базистік Маңғыстау өңірі бойынша , 2002 жылғы мәліметтерді базистік Павлодар өңірі бойынша , 2002 жылғы мәліметтерді базистік Солтүстік Қазақстан өңірі бойынша , 2002 жылғы мәліметтерді Оңтүстік Қазақстан өңірі бойынша , 2002 жылғы мәліметтерді Астана қаласы бойынша , 2002 жылғы мәліметтерді базистік Алматы қаласы бойынша , 2002 жылғы мәліметтерді базистік Байқап қарасақ, Алматы қаласының үлесі ең жоғарғы, жалпы 2.2 Қазақстанда шағын және орта бизнестің өндірістік-шаруашылық қызметін Еліміздегі шағын және орта бизнесті жеке салалар негізінде 2002жыл 2003жыл 2004жыл 2005жыл 2005 жыл %-бен 2002 Республика бойынша барлығы Ауыл шаруашылығы, Аңшылық және орман шаруашылығы Балық аулау, балық өсіру Өнеркәсіп Кен өндіру өнеркәсібі өңдеу өнеркәсібі электр энергиясын, газ бен су өндіру және бөлу Құрылыс Сауда: автомобильдерді, тұрмыстық бұйымдар мен жеке пайдаланатын заттарды Қонақ үйлер мен мейрамханалар Көлік және байланыс Жылжымайтын мүлікпен операциялар, жалға беру және тұтынушыларға қызмет Білім беру Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет көрсету Комуналдық әлеуметтік және дербес қызметтер көрсету 77398 6026 245 9929 495 8664 770 8111 36017 1279 4237 7759 700 1223 1872 87173 6280 258 10309 545 9051 713 9965 40819 1390 4589 9380 813 1390 1980 93494 6473 238 10669 608 9401 660 11853 42308 1486 4879 11070 880 1566 2062 103291 7539 242 11526 704 10106 716 14652 44984 1503 5370 12747 926 1667 2135 133.4 125.1 98.7 116 142.2 116.6 92.9 180.6 124.8 117.5 126.7 164.2 132.2 136.3 114 Енді әр саланың жекелеген өсім қарқынын есептесек: Ауыл шаруашылығы, аңшылық және орман шарушылығы бойынша, 2002 Балық аулау, балық өсіру бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді Өнеркәсіп бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді базистік жыл деп Кен өндіру өнеркәсібі бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді базистік Өңдеу өнеркәсібі бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді базистік жыл Электр энергиясын, газ бен су өндіру және бөлу Құрылыс бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді базистік жыл деп Сауда: автомобильдерді, тұрмыстық бұйымдар мен жеке пайдаланатын заттарды Қонақ үйлер иен мейрамханалар бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді Көлік және байланыс бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді базистік Жылжымайтын мүлікпен операциялар, жалға беру және тұтынушыларға қызмет Білім беру бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді базистік жыл Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер көрсету бойынша, 2002 Коммуналдық, әлеуметтік және дербес қызметтер көрсету бойынша, 2002 Шағын және орта бизнес кәсіпорындарында жұмыспен қамтылғандар санын мың адам 2002жыл 2003жыл 2004жыл 2005жыл 2005 жыл %-бен 2002 Республика бойынша барлығы Ауыл шаруашылығы, Аңшылық және орман шаруашылығы Балық аулау, балық өсіру Өнеркәсіп Кен өндіру өнеркәсібі өңдеу өнеркәсібі электр энергиясын, газ бен су өндіру және бөлу Құрылыс Сауда: автомобильдерді, тұрмыстық бұйымдар мен жеке пайдаланатын заттарды Қонақ үйлер мен мейрамханалар Көлік және байланыс Жылжымайтын мүлікпен операциялар, жалға беру және тұтынушыларға қызмет Білім беру Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет көрсету Комуналдық әлеуметтік және дербес қызметтер көрсету 455,6 76,5 2,0 79,5 4,4 67,2 7,9 54,7 142,6 9,1 26,5 39,0 4,2 8,5 13,0 478,6 61,4 1,6 75,3 4,3 65,7 5,3 69,8 153,3 9,8 27,4 54,5 4,8 8,6 12,1 475,1 61,0 1,6 74,9 4,4 65,1 5,4 69,6 151,1 9,3 27,3 53,1 4,5 9,5 12,9 518,1 53,1 0,9 82,9 4,9 71,9 6,1 86,1 160,5 10,3 29,7 65,7 4,8 11,5 12,6 113.7 69.4 45 104.2 111.3 106.9 77.2 157.4 112.5 113.1 112 168.4 114.2 135.2 96.9 Жоғарыдағы кестені пайыздық қатынаста көрсетсек, ауыл шаруашылығы, аңшылық Балық аулау, балық өсіру бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді Өнеркәсіп бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді базистік жыл деп Кен өндіру өнеркәсібі бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді базистік Өңдеу өнеркәсібі бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді базистік жыл Электр энергиясын, газ бен су өндіру және бөлу Құрылыс бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді базистік жыл деп Сауда: автомобильдерді, тұрмыстық бұйымдар мен жеке пайдаланатын заттарды Қонақ үйлер иен мейрамханалар бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді Көлік және байланыс бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді базистік Жылжымайтын мүлікпен операциялар, жалға беру және тұтынушыларға қызмет Білім беру бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді базистік жыл Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер көрсету бойынша, 2002 Коммуналдық, әлеуметтік және дербес қызметтер көрсету бойынша, 2002 Шағын бизнес кәсіпорындарының шығарған өнімдері: млн теңге 2002жыл 2003жыл 2004жыл 2005жыл 2005 жыл %-бен 2002 Республика бойынша барлығы Ауыл шаруашылығы, Аңшылық және орман шаруашылығы Балық аулау, балық өсіру Өнеркәсіп Кен өндіру өнеркәсібі өңдеу өнеркәсібі электр энергиясын, газ бен су өндіру және бөлу Құрылыс Сауда: автомобильдерді, тұрмыстық бұйымдар мен жеке пайдаланатын заттарды Қонақ үйлер мен мейрамханалар Көлік және байланыс Жылжымайтын мүлікпен операциялар, жалға беру және тұтынушыларға қызмет Білім беру Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет көрсету Комуналдық әлеуметтік және дербес қызметтер көрсету 324032.9 20271.7 453.8 69620.0 18168.1 42764.2 8687.7 65070.0 83394.9 9354.8 25264.9 37007.1 3286.3 4378.6 5930.7 457949,1 24452,3 348,7 85783,0 15189,4 60793,3 9800,3 111798,0 117710,0 9294,7 35132,1 55921,1 3301,2 5784,7 8423,2 809625,8 35798,1 895,1 138582,6 25300,0 96692,2 16590,4 170110,4 250286,4 13254,7 64012,2 112564,8 3327,7 7450,1 13343,5 1002404,4 41239,8 926,1 149075,7 29429,7 107820,9 11825,1 255652,6 261568,9 23336,2 91415,1 151491,3 3525,7 9688,6 14484,4 309.3 203.4 204 214.1 61.9 252.1 136.1 392 313.6 249.4 361.8 409.3 107.2 221.2 244.2 Шығарған өнімдердің өсім қарқынын есептесек, ауыл шаруашылығы, аңшылық Балық аулау, балық өсіру бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді Өнеркәсіп бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді базистік жыл деп Кен өндіру өнеркәсібі бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді базистік Өңдеу өнеркәсібі бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді базистік жыл Электр энергиясын, газ бен су өндіру және бөлу Құрылыс бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді базистік жыл деп Сауда: автомобильдерді, тұрмыстық бұйымдар мен жеке пайдаланатын заттарды Қонақ үйлер мен мейрамханалар бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді Көлік және байланыс бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді базистік Жылжымайтын мүлікпен операциялар, жалға беру және тұтынушыларға қызмет Білім беру бойынша, 2002 жылғы мәліметтерді базистік жыл Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер көрсету бойынша, 2002 Коммуналдық, әлеуметтік және дербес қызметтер көрсету бойынша, 2002 ҚР-да ШАҒЫН ЖӘНЕ ОРТА БИЗНЕСТІ ДАМЫТУ БАҒЫТТАРЫ Шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау, бірінші кезекте, оны тұрақты Шағын кәсіпкерліктің экономикалық нәтижесі бәсекелік ортаны қалыптастыру және Қол жеткен оң үрдістерді бекіту және дамытуға кедергі құрылып жатқан шағын кәсіпкерлікті қолдау инфрақұрылымының пайдаланылу тиімділігін шағын кәсіпкерлік қызметін реттейтін нормативтік құқықтық кесімдерді жетілдіру қаржы-несиелік және инвестициялық қолдау; шағын кәсіпкерлікті кадрлық, ғылыми-әдістемелік және ақпараттық қамтамасыз ету. Шағын кәсіпкерліктің табысты дамуын айқындайтын басты шарттардың бірі Құнның бәрі мемлекет тарапынан кәсіпкерлікке көмек қажеттігін көрсетеді Қажетті рыноктың құрылымдармен өзара байланыстарды құрмай кәсіпкерлік дұрыс Біріншіден, экономиканы басқарудың командалық-әкімшілік жүйесін қирату кезіңде кәсіпкерлерді Екіншіден, коммерциялық банктер, сақтандыру және биржалық мекемелер, аудиторлық Үшіншіден, кәсіпкерліктің уәждік базасын құру үшін экономика әрекет Төртіншіден, өркениетті кәсіпкерлік үшін жағдай жасау туралы айтқан Осылардың барлығынан Қазақстанның өркендеген экономикасында кәсіпорындардың орны ерекше Қорытынды Байқағанымыздай, шағын және орта кәсіпкерліктің экономиканың тұрақты дамуында Шағын және орта бизнестің дамуын талдау жасаған кезде, Айтылғандарды бір сөзбен айтқанда, шағын және орта бизнес Пайдаланған әдебиеттер тізімі Н. Наржан - Бәсекелестіктің басты буыны - Егемен Смагулова Н. Т. – Конкурентность от малого бизнеса: Чумаченко Ю. – Малый бизнес в Казахстане – П. Б. Исахова – Орта және шағын кәсіпкерлікті Мынбаев С. – Большие перспективы малого бизнеса – Г. У. Джолдасбаева, Г. Д. Аманиязова - Особенности Қазақстандағы шағын бизнес. 2000-2005. Статистикалық жинақ. Алматы: ҚР Аташева Д. О. Шағын кәсіпкерлік: тәжірибесі, өзекті мәселелері. 1