Еңбек нарығы мен жұмыссыздық: статистикалық көрсеткіштер, проблемалар және шешу жолдары

 МАЗМҰНЫ КІРІСПЕ 1 ЖҰМЫССЫЗДЫҚ ЖӘНЕ ЖҰМЫСПЕН ҚАМТЫЛУ СТАТИСТИКАСЫ 1.1 Еңбек нарығы және оның мәні 1.2 Еңбек нарығына жалпы сипаттама 2 ЖҰМЫССЫЗДЫҚ ЖӘНЕ ЖҰМЫСПЕН ҚАМТЫЛУ СТАТИСТИКАСЫ КӨРСЕТКІШТЕРІН СТАТИСТИКАЛЫҚ 2.1 Жұмысбастылық туралы түсінік 2.2 Жұмыссыздық туралы түсінік 3 ЖҰМЫССЫЗДЫҚ ПРОБЛЕМАЛАРЫ ЖӘНЕ ОНЫ ШЕШУ ЖОЛДАРЫ 3.1 Жұмыссыздықтың алдын алу жолдары ҚОРЫТЫНДЫ ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ҚОСЫМША Кіріспе Біздің еліміз тәуелсіздік алғаннан бері он жылдан астам Сондықтан бұл тақырыпты таңдап алуымның себебі Қазақстандағы еңбек Еңбек нарығы – бұл жұмыс күшін тауар түрінде Еңбек нарығына барынша қабілетті және іскер жұмыскерлерді қатал, Еңбек нарығы кез-келген жағдай-шартта қызмет етеді. Қарапайым шарты кәсіпорындар саны көп болуы, керекті жалдама жұмысшыны жалдау жоғары дәрежелі мамандандырылған қажетті жалданушылардың көптілігі; еңбек нарығына бірде-бір жұмысшының немесе кәсіпорынның күшті ықпалы Өнеркәсіпте, құрылыста және жүк тасымал көлікте өндіруші еңбегі, Бұл курстық жұмыста еңбек нарығы дегеніміз не, оның 1 ЖҰМЫССЫЗДЫҚ ЖӘНЕ ЖҰМЫСПЕН ҚАМТЫЛУ СТАТИСТИКАСЫ 1. Еңбек нарығы және оның мәні Рынокты бәріміз білетін кеңестік деп қарасақ, онда сатушылар Шынына келгенде, осы ұғымдағы нарыққа, егер мәселенің өзі Бұл мынаған байланысты болады, осы еңбекті адамнан мүлдем Екінші жағынан, жұмыс беруші адам (яғни, жұмыс орнын Еңбек нарығының «адамгершілік» ерекшелігіне қарамай-ақ экономикалық теорияда бұл S Wı Д Wo W – еңбек ақы Е – жұмысшылар саны Д – еңбекке сұраным 0 Бұл модельден көретініміз, Д және S нүктелерін қиып Егер де еңбек ақы деңгейі бір себептерге байланысты Еңбек ақының төленуі теңбе-теңдік бағадан «асып» кетуінің нәтижесінде, Басқа бір жағдайды алайық, еңбек ақы деңгейі Wo-ден Еңбекке деген сұраным, әр түрлі ресурстарға секілді, туынды MPL = мұндағы MP – еңбек өнімділігінің жоғары шегі; Q − қосымша еңбек бірлігінен туған L − еңбектің қосымша бірлігі. Бірақ фирма жаңадан жалдаған жұмысшы еңбегі арқылы алынған MRPL = —— , мұндағы MRPL – еңбек өнімнің ең жоғары табысы; R – қосымша еңбек бірлігінен туған табыстың өсуі. Тәжірибенің көрсетуінше: өндірістің басқа факторларының санының көбеюінен, MRPL Еңбек нарығынан кетуді (немесе кетпеуін) адамдар қандай жолмен Жеке адам болса өзінің еңбегі үшін алатын еңбекақысын 1.2 Еңбек нарығына жалпы сипаттама Осы замандағы нарықтық экономикада адам әр алуан экономикалық Жеке адамның жиынтық атрибутивтік қасиеттері бар, олар оның Адамның еңбекке қабілетін және тұтыну қабілетін қалыптастырып, дамыту Экономикалық адам – бұл нарық экономикасының бас творчестволық Жұмысшы күші – бұл адамның тіршілігінен бөлінбейтін еңбекке Өндірістің жеке факторы, ол бірлесіп жасаған еңбектің өндіргіш Еңбек ресурстары – қажетті физикалық және ақыл-ой қабілетібар, Адам ресурстары – нарық экономикасында маңызы өте жоғары Адам капиталы – инвестициялар нәтижесінде қалыптасқан және адамның Кәсіпкер – бұл нарық экономикасының белсенді субъектісі. Оның Жұмыспен қамту теорияларының эволюциясы өте ұзақ, олардың концептуалдық Кейнстік бағыт еңбек нарығын жұмысшы күшін қатал бақылап Монетарлық мектептің тұжырымдауы бойынша, нарықтық экономика жұмыспен қамтудың Монетаристердің болжауы бойынша, қандай уақытта болмасын, нақты жалақы Институционалдық-социологиялық мектеп – Т.Веблен, Дж.Данлоп, Дж.Гэлбрейт, Л.Ульман жұмыспен Жұмыспен қамтудың контрактілік теориясы Неоклассикалық және кейнстік бағыттардың Икемді (жұмсақ) нарық концепциясы (Р.Буае, Г.Стэндинг). XX ғ. жұмысқа жалдау (босату) мен жұмыс беру формаларын көбейту жұмыс уақытын реттеу формаларының әр түрлерін пайдалану, нормаланбаған жалақыны реттеудің икемді, өзгермелі түрлерін қолдану; жұмыскерлерді әлеуметтік қорғаудың икемді әдістері мен формаларын, жұмысшы Әлеуметтік бағытталған мемлекетті құру жағдайында қазақстандық еңбек нарығын Еңбек нарығының қалыптасуында оның субъектілерінің: жұмыс берушілердің, жұмыскерлердің Трипаатизм тар мағынада мемлекеттік органдар, жұмыс беруші ұйымдар Әлеуметтік әріптестік жөнінде бірқатар ғалымдардың көзқарастары белгілі. Олардың Сонымен, әлеуметтік әріптестік деп экономикалық процестерге қатысу, қоғамдық Әлеуметтік – еңбек саласын реттеудегі әлеуметтік әріптестік субъектілеріне А) жұмыскерлер атынан кәсіподақ көрінеді; Ә) жұмыс берушілер атынан кәсіпорын деңгейінде кәсіпорынның басшысы Б) мемлекет атынан-барлық деңгейдеге үкіметтің атқарушы органдары көрінеді. Мемлекет әлеуметтік әріптестік жүйесінде мүліктің меншік иесі Нарықтық құрылымдардың дамуына байланысты мемлекеттің еңбек қатынастары саласындағы Әлеуметтік әріптестіктің объектісі мемлекеттің әлеуметтік-еңбек саясатын жүзеге Әлеуметтік әріптестіктің негізгі қағидалары: заңнамалық нормаларды сақтау; әрбір тараптың өкілдерінің уәкілеттілігі, ұжымдық келісім шарттар мен өзіне міндеттеме қабылдауда әрбір тараптың еріктілігі; қабылданатын міндеттемелердің орындалу мүмкіншілігі; бақылаудың жүйелілігі және міндеттемелерді орындауға жауапкершілік. Әлеуметтік әріптестіктің көп жылғы тәжірибесі барлық әріптестермен мойындалатын Әлеуметтік әріптестік көп деңгейлі жүйе. Жалпы ұлттық деңгейде үш жақты негізде (үкімет, кәсіподақ, Кәсіпорын деңгейінде жұмысшының негізгі құқығын кепілдейтін ұйымдық нысандарға басқаруға бақылау кеңесі арқылы ықпал жасау мүмкіншілігі; еңбек ресурстары директоры немес кадр мәселесі бойынша төраға жұмысшылар мүддесінің өкілеттігі қағидасын міндетті түрде сақтай отырып, еңбек заңында жаңа актілерді қабылдау арқасында жұмысшылар жағдайын еңбек жағдайын жақсарту мәселесі бойынша кәсіподақ пен Жалдамалы жұмысшының барлық негізгі құқығы әлеуметтік мемлекет еңбек жағдайын жасай отырып адамның арын қорғау; жеке адамның еркін дамуына, еңбек саласын қоса алғанда 3) дискриминацияға тыйым салу, жас-жынысына, нәсілі мен Қазақстанда әлеуметтік әріптестік институтының қалыптасуы өзіндік ерекшеліктерімен Әлеуметтік әріптестік институтын құру үшін ең алдымен тиісінше Республикада әлеуметтік әріптестік институтының қалыптасыу, әсіресе, аймақ және Әлеуметтік әріптестіктің қалыптасуында бірқатар кемшіліктер жіберілген. Атап айтатын Әлеуметтік әріптестік дамыту үшін «Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік әріптестік Барлық әлеуметтік әріптестерге халық арасында нарық жағдайындағы кәсіподақтың Жұмыскерлерді жұмысқа алуда және жұмыстан шығаруда еңбек заңдылықтарының 2 ЖҰМЫССЫЗДЫҚ ЖӘНЕ ЖҰМЫСПЕН ҚАМТЫЛУ СТАТИСТИКАСЫ КӨРСЕТКІШТЕРІН СТАТИСТИКАЛЫҚ 2.1 Жұмысбастылық туралы түсінік Еңбек нарығы экономикалық белсенді халық, экономикалық белсенді емес Жұмыспен қамтылу және жұмыссыздық, орташа жалақы және басқалары Ресей ғалымы Ю.Н. Ивановтың, Қазақстандық ғалым З. Болатханова Экономикалық белсенді халық, жұмыспен қамтылу, жұмыссыздық, сала және Жұмыс күші туралы мәліметтерді зерттеу; Уақыт қоры, оның құрылымы, сонымен қатар жұмыс уақытын Жұмыс күшіне шығындар, олардың құрылымдары мен серпінділігі; Еңбектік дау-жанжалдар, есептік көрсеткіштер, еңбектік дау-жанжалдардың сала бойынша Көптеген еңбектерде еңбекке, жұмысқа орналастыруға, жұмыссыздыққа байланысты мынандай Еңбек ресурстары (экономикалық белсенді және белсенді емес халықтың Экономикалық белсенді халық – жұрттың жұмыс күші ұсынымын Экономикалық белсенді халық деңгейі – 16 жастағы және Экономикалық белсенді халық 2 категорияны қамтиды: Жұмыспен қамтылғандар Жұмыссыздар – бір мезгілде үш негізгі өлшемге сай Жұмыспен қамтылғандарға мыналарда жатқызуға болады: Сыйақы үшін, ақша үшін жалданып жұмыс істейтіндер; Жұмыста қандай да бір себеп бойынша уақытша жоқ Отбасылық кәсіпорындарда ақысыз жұмыс істеу. Жұмыссыздар қатарына жататындар: Жұмысы жоқтар; Жұмыс іздеп жүргендер; Жұмыс істеуге дайындар. Жұмыссыздардың жалпы саны (жұмысқа орналастыру органдарында тіркелгендер мен Жұмыссыздық деңгейі – экономикалық белсенді халық санындағы жұмыссыздар Экономикалық белсенді емес халық – экономикалық қызметпен шұғылданбайтын Күндізгі оқу орындарының барлық оқушылары, курсанттар мен тыңдаушылары; Үй шаруасымен айналысатындар (тамақ даярлау, балаларды, отбасының басқа Кәрілік бойынша зейнеткерлікке, мүгедектік бойынша зейнетақы алатындар. Халықтың жұмыспен қамтылуы мен жұмыссыздық көрсеткіштері республика бойынша Біздің елімізде еңбекке жарамды жастағыларға 16 жасқа толған Жұмыссыздық қоғамды әлеуметтік-экономикалық саясаттың әр түрлі саласында пайдаланылатын Шетелдік мамандар жұмыссыздықтың себептерін талдай отырып, оның әр Жұмыссыздықтың мынандай саналуан нысандары болады: Жасырын жұмыссыздық - өндіріс пен мемлекеттік аппаратта артық Фрикциондық жұмыссыздық – еңбек нарығында бос жұмыс күші Маусымдық жұмыссыздық – ауылшаруашылығының кейбір саласында, әсіресе қайта Құрылымдық жұмыссыздық - өндіріс қуатының жетіспеушілігінің нәтижесінде, сондай-ақ Технологиялық немесе өтпелі жұмыссыздық адамдарды машинамен ауыстыру нәтижесінде АҚШ Конгресінің мәліметі бойынша қазір шет елдерде Қазақстанда жұмыссыздық туралы алғашқы да, жалғыз ақпарат көзі Кедейлікпен және жұмыссыздықпен күрес жөніндегі бағдарлама Үкімет қабылдаған “2000-2002 жылдары кедейлікпен және жұмыссыздықпен күрес 2004 жылы республика бойынша экономикалық белсенді халық 7840,6 Экономиканың көп укладты өркендеуге өтуі жұмыс күші қозғалысының Жекеменшіктің әр түрлілігі мен экономикалық секторлар арасында; Кәсіпорындар мен өндіріс арасында; Аймақ, облыс, аудан арасында. Еңбек нарығының өркендеуіне жұмыс күшінің қозғалысы әсер етеді. Халықаралық Еңбек Ұйымының анықтамасы бойынша жұмыс күші қозғалысының Жұмысшы қауымның жұмысынан босатылуы; Жұмыс іздеген жұмыссыз тұлғалар; Оқуға, кезекті демалысқа, денсаулығының жарамсыздығына байланысты, мүгедектік себебімен Еңбек нарығына алғашқы келгендер (мектеп түлектері, иммигранттар); Еңбек нарығына қайта келгендер (кәсіби білім алғандар, баланы Жұмыс күшінің қозғалысы жайлы мәлімет көздері болып төмендегілер Кәсіпорындар мен мекемелердің жұмысқа қабылдау мен шығарылу көрсеткіштер Жұмыспен қамтылу қызметтерінің жұмыс іздеп жүрген тұлғалар саны Зейнетақы алатын тұлғалар туралы әкімшілік есептің мәліметі; Жұмыс күшін арнайы зерттеудің ақпараты; Кадрлардың кәс7іби дайындығы туралы мәлімет. Жұмыс күші қозғалысы жұмыс күшінің категориясына кіретін және 2.2 Жұмыссыздық туралы түсінік Еңбекақы-бұл өнім өндіргені және жұмыс істегені үшін мерзімінде Еңбекақыда келесідей негізгі тапсырмалар бар: Еңбекақы қорының анықтамасы және жоғарғы әлеуметтік төлемдер; Еңбекақы қорының құрамы және талдау құрамы; Жұмысшылардың орташа кірісі мен еңбекақының орташа жағдайын анықтау; Жұмысшылардың кірісін және еңбекақы қозғалысын білу; Жеке кәсіптік жұмысшылар тобының еңбекақысының мөлшерін анықтау; Еңбекақының мөлшері бойынша жұмысшылардың диференциясын анықтау. Еңбекақы қорының құрамына келесілер кіреді: Жұмыс істеген уақытына байланысты ақшалай және заттай түрдегі Жұмыс істемеген уақытына төленген төлемақы; Еңбекақы қағидасы және жұмыс тәртібімен байланысты жұмысшыларды жоғарғы Отынға, тұрағына, тамақтануына уақытында төленетін төлемдер. Жұмыс істеген уақытына төленетін еңбекақыларға келесілер жатады: еңбекақы Жұмыс істемеген уақытына төленетін еңбекақыларға келесілер жатады: жыл Сыйақы төлемдеріне келесілер жатады: бір уақыттағы сыйақылар, жыл Отынға, тамақтануға, тұрағына кеткен шығындар: жеке экономикалық саладағы Қазақстан Республикасының ер адамдар мен әйел адамдардың орташа теңгемен Ер адамдардың орташа еңбекақысы 2003 2004 Қазақстан Республикасы 28476 34648 Ақмола облысы 16937 21083 Ақтөбе облысы 29916 36627 Алматы облысы 18615 23798 Атырау облысы 63605 69076 Шығыс Қазақстан Облысы 23673 27776 Жамбыл облысы 17382 22450 Батыс Қазақстан Облысы 41814 43143 Қарағанды облысы 24128 30201 Қостанай облысы 19573 24019 Қызылорда облысы 24688 33138 Маңғыстау облысы 56850 67823 Павлодар облысы 26701 33021 Солтүстік Қазақстан Облысы 17067 21334 Оңтүстік Қазақстан Облысы 17984 23083 Астана қаласы 39073 49116 Алматы қаласы 38667 46563 Еңбекақы қорының төлемі ай, тоқсан, жыл сайын есептеледі. теңгемен Әйел адамдардың орташа еңбекақысы 2003 2004 Қазақстан Республикасы 17304 21445 Ақмола облысы 12722 16069 Ақтөбе облысы 16674 20917 Алматы облысы 13469 16902 Атырау облысы 28577 33250 Шығыс Қазақстан Облысы 16159 19506 Жамбыл облысы 12296 15891 Батыс Қазақстан Облысы 16862 20208 Қарағанды облысы 15067 18507 Қостанай облысы 13482 16890 Қызылорда облысы 14616 18802 Маңғыстау облысы 26098 32584 Павлодар облысы 16404 20199 Солтүстік Қазақстан Облысы 13410 17006 Оңтүстік Қазақстан Облысы 12802 15939 Астана қаласы 26357 33470 Алматы қаласы 26523 32330 Халықаралық Еңбек Ұйымының анықтамасына сай «еңбекші-мигрант» деп тұлғаның Миграциялық қарқынның шиеленісуі, босқындар ағымы жағрафиясы мен ауқымының Еңбектік миграцияны қадағалау нысандары шетелде жұмыс істейтін ұлттық Жасы мен жыныс құрамы; Қабылдаған елдер бойынша бөлу; Білім деңгейі; Жұмыс стажы; Сала; Мамандығы; Ұлттық экономикада қызмет жасайтын шетел азаматтары бойынша: Жасы мен жыныс құрамы; Сала; Туған елі, жұмысқа шақыру мен орналастыру нысандары бойынша Көрсетілген есептеменің негізінде алынатын мәлімет жұмыс күшінің қозғалысын Тербеліс миграция деп жұмыс күшінің жұмыс орнына және Республикалық Статистика жөніндегі агенттігінің ресми деректері бойынша көп Негізінен, адам өзінің экономикалық жағдайын жақсарту үшін белсене Мысалы, американдықтар еңбек ететін өмірі бойына, орта есеппен Қазіргі таңда Қазақстанда жұмыспен қамтамасыз ету шамасы қандай? ауылшаруашылығы, орман және балық шаруашылығында-2405,9 мың адам; өндіріс және құрылыста-1250,3 мың адам; қызмет көрсету саласында-3525,6 мың адам жұмыспен қамтылған екен. Қазақстан Республикасында экономикалық қызметтің түрлері бойынша жұмыспен қамтылған Қазақстан Республикасының статистика жөніндегі Агенттіктің берген мәліметтері бойынша Жұмыссыздар санын аймақтар бойынша алып қарасақ: 2004 жылы Ақмола облысында-38,3 мың адам; Ақтөбе облысында -34,5 мың адам; Алматы облысында -62,3 мың адам; Атырау облысында -21,0 мың адам; Шығыс Қазақстан Облысында-54,5 мың адам; Жамбыл облысында -50,4 мың адам; Батыс Қазақстан Облысында-29,3 мың адам; Қарағанды облысында -53,7 мың адам; Қостанай облысында -46,8 мың адам; Қызылорда облысында -30,3 мың адам; Маңғыстау облысында -17,9 мың адам; Павлодар облысында -31,6 мың адам; Солтүстік Қазақстан Облысында-32,6 мың адам; Оңтүстік Қазақстан Облысында-78,7 мың адам; Астана қаласында-24,1 мың адам; Алматы қаласында-52,7 мың адам. Қазақстан Республикасының жұмыссыздардың санын жынысы бойынша бөлсек, 2004 Жұмыссыздарды жынысы бойынша бөлудегі 15-24 жас аралығындағы жастар 3 ЖҰМЫССЫЗДЫҚ ПРОБЛЕМАЛАРЫ ЖӘНЕ ОНЫ ШЕШУ ЖОЛДАРЫ 3.1 Жұмыссыздықтың алдын алу жолдары Жұмыссыздық – нарықтық экономиканың өзіне тән болатын бір Жұмыссыздық деңгейі – пайызбен өлшенетін, экономикалық тұрғыдан белсенді Соңғы кездері халықаралық деңгейдегі ірі компаниялар бірінен кейін Сарапшылар пікірінше, жұмыссыздықтың зардабын ең алдымен банктер мен ҚР Статистикалық агенттігінің хабарлауынша, 2008 жылдың екінші тоқсанында Бұл – 2007 жылдың дәл осы мезгілімен салыстырғанда, Екі қолға бір жұмыс таба алмай сенделгендердің 57%-ы Проблема атаулы іле сөз етіліп, асқынбай тұрғанда түйінін Әр сұрақтың соңында адам тағдыры бейнеленіп тұрғандай. Мысалы, Атқарылып жатқан мақсатты іс-шаралардың нәтижесінде бұл салада айтарлықтай Келтірілген осынау сандардың астарына үңіліп көрсек, біраз жайттар Енді жалдамалы қызметкерлердің қандай меншік нысандарында жұмыс істейтінін Статистика тілімен айтсақ, қаладағы экономикалық тұрғыдан енжер халқтың Бір қуаныштысы, қала халқының жұмыспен қамтылғандар құрылымында жоғары Әрине, дамуы кенжелеп қалған саланың қамтитын үлесі де Біртіндеп ең бір толғақты мәселе - жұмыссыздық жайын Бір қызығы, ер адамдар арасындағы жұмыссыздық деңгейі экономикалық Жұмыссыздар құрылымындағы негізгі үлес 25-54 жастағы тұлғаларға тиесілі Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің болжамы бойынша, Өйткені жоғарыдағы жұмыссыздар саны мен оның деңгейі ішкі Осыған орай экономикасы қарқынды дамып отырған «Қазақстанның жергілікті Қазіргі уақытта әлеуметтік жағынан аз қамтылған азаматтарға жәрдем Аталмыш Заңда қарастырылғандай, жан басына шаққандағы орташа табысы Қорытынды «Жұмыссыздық және жұмыспен қамтылу статистикасы» атты курстық жұмысымды Біздің республикамызда жұмыссыздықпен күресу мақсатымен, оның алдын алуда Жұмыспен қамтылу мәселесін шешуде Қазақстан Республикасының Еңбек және 2005 жылы болжам бойынша жұмыссыздық деңгейін 9,4 пайыздан Бағдарламада келесідей міндеттер анықталған: Жұмыссыздық деңгейін төмендету; Халықтың жұмыспен нәтижелі қамтылуын қамтамасыз ету; Еңбек ресурстарының сапасын жоғарлату; Кәсіпкерліктің оңтайлы ортасын құру; Әлеуметтік әріптестікті ұлғайту. Болашақта біздің республикамыздағы жұмыссыздар санының азайып, жұмыспен қамтылғандар Қолданылған әдебиеттер: «Халықты жұмыспен қамту туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. 23.01.2001ж «Қазақстан Республикасының Еңбек туралы» Заңы «Мемлекеттік статистика туралы» Қазақстан Республикасының Заңы «Қазақстан-2030» Қазақстан Республикасының Президентінің Халқына Жолдауы «Нарықтық экономика негіздері» Б. Жүнісов. Алматы1994 жыл «Жаңа кезең-экономикалық теориясы» Алматы «Дәнекер» «Регионы Казахстана-2005» Алматы 2005.Агентство Республики Казахстан по статистике. Статистикалық жинақтар. Шығыс Қазақстан Облысының 2005 жылғы 3 тоқсанындағы экономикалық тұрғыдан белсенді және енжар халық Барлық халық Екі жыныста Еркектер Әйелдер Экономикалық тұрғыдан белсенді халық, адам 757491 392210 365281 Жұмыспен қамтылған халық, адам 707098 371927 335171 Жұмыссыз халық, адам 50393 20283 30110 Жұмыссыздық деңгейі, пайыз 6,7 5,2 8,2 Экономикалық тұрғыдан енжар халық, адам 393128 144546 248582 Шығыс Қазақстан Облысының 2005 жылғы 3 тоқсандағы жұмыспен қамтылмау ұзақтығы бойынша адам Барлық халық Екі жыныста Еркектер Әйелдер Жұмыссыздар барлығы. Соның ішінде жұмыспен қамтылғандар: 50393 20283 30110 1 айға дейін 1205 720 485 1 айдан 3 айға дейін 6022 3338 2684 3 айдан 6 айға дейін 9355 3827 5528 6 айдан 12 айға дейін 6212 2096 4116 Жыл және одан көп 9936 3107 6829 Олардан ешқашан жұмыс істемегендер 13723 6016 7707 фрикциондық жасырын құрылымдық маусымдық технологиялық