Қазақстан Республикасындағы шағын және орта кәсіпкерліктің рөлі, даму факторлары мен тенденциялары (2005-2008)

Кіріспе Тәуелсіздігімізді алғалы бері еліміздің экономикалық, әлеуметтік және саяси Совет Одағы ыдырағаннан кейін елімізде қалыптасқан жұмыссыздық, кедейшілік Нарықтық экономикаға өткеннен кейін шағын және орта кәсіпкерлік Өтпелі экономика кезінде бұл бизнес түрі кез-келген кризистік Осы мемлекетіміздің өзекті мәселелерін шешуде шағын және орта Негізгі мақсаты – еліміздегі экономикалық, әлеуметтік және саяси Ал жоғарыдағы мақсатына жету үшін келесідей міндеттер орындалуы Шағын және орта бизнестің Қазақстан Республикасының экономикасындағы рөлін Шағын және орта бизнестің дамуына әсер етуші факторларды Шағын және орта кәсіпкерліктің даму тенденциясын талдау Шағын және орта бизнестің өндірістік-шаруашылық қызметін талдау Шағын және орта бизнестің даму бағыттарын қарастыру болып Жұмыстың теориялық - әдістемелік негізін Қазақстан Республикасының Елбасының Соңғы жылдары шағын және орта бизнес Қазақстан Республикасының Сонымен қатар шағын және орта бизнес секторының бүкіл Халықаралық сыртқы ортаға қатысты бүкіл потенциалды қиындық қазіргі Шағын және орта кәсіпкерліктің дамуында кедергі болып тұрған 1. ШАҒЫН ЖӘНЕ ОРТА БИЗНЕСТІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ 1.1 Шағын және орта бизнес түсінігі, артықшылықтары мен Шағын және орта бизнес түсінігінің мәнін ашпас бұрын, Кейбіреулері болса, шағын бизнес барлық ежелгі мәдениетте дамыған Сонымен, қазіргі ұрпақ теоретиктеріне кәсіпкерліктің алғашқы пайда болу Кәсіпкерліктің анықтамасына тоқталмас бұрын кәсіпкерлікті қандай категорияға жатқызу Одақтық Республикалардың тәжірибесінде экономиканы құрамдас элементтерге шартты бөлудің Қазіргі уақытта нарықтық қатынастар жүйесінде кәсіпорындар келесідей айрықша Сонымен кәсіпорындардың үш түрін бөліп көрсетуге болады: ірі, Ірі кәсіпорындар – нарыққа негізгі өнім шығарушылар болып Шағын және орта кәсіпорындар, үнемі жаңарып тұратын номенклатурасымен Сондай-ақ шағын бизнес сферасына өздерінің тәуелсіз меншігі бар, Қазақстанда шағын және орта бизнеске бірнеше инвесторлармен құрылатын, Нарықтық экономиканың шаруашылық жүргізуші субъектілерде «кәсіпкерлік» және «бизнес» Бірақ «кәсіпкерлік» және «бизнес» түсініктері экономикалық тұрғыдан қарастырғанда Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексіне сәйкес (жалпы бөлім): «кәсіпкерлік Соған қарамастан, тәжірибеде «кәсіпкерлік» пен «бизнес» терминдері бірін-бірі Көптеген адамдардың ойы бойынша, нарыққа тек ірі капиталы Шағын және орта бизнестің жаңа жұмыс орындарын қамтамасыз Шағын бизнестің артықшылықтары көрініп отыр. Бұл, шағын және Шағын және орта бизнестің ерекшелігі қызмет ету сферасы Шағын және орта бизнестің келесі бір тиімді ерекшелігі 1.2 Шағын және орта бизнестің Қазақстан экономикасындағы рөлі Нарықтық экономикалы елдерде кәсіпкерлікті дамыту мемлекеттік деңгейде қойылмағаны Шағын кәсіпкерлік экономикасының жинақтылығы салыстырмалы аздаған инвестициялар мен Шын негізінде бұл бизнес біздің экономикаға икемділік қасиет Кез келген ел үшін шағын және орта бизнесті Әлемнің көптеген елдеріндегі сияқты біздің Қазақстанда да жаңа Тәуелсіз кәсіпкерлер өздерінің санының көптігі жағынан әлеуметтік-экономикалық салада Әлемдік тәжірибені зерделей зерттегенде шағын бизнестің нарықтық экономикада Мемлекеттің шағын және орта бизнесті дамытуды ынталандыруға ден Экономиканың құрылымдық қайта құруларында оның көріністерін жазбай тануға Шағын бизнес нарықты тауарлар мен қызметтермен молықтыруға жағдай Сондай-ақ, шағын кәсіпкерлік халықты жұмыспен орналастыру саласында да Кәсіпкерлікті дамытуға мемлекет ерекше мүдделі. Өйткені, осы арқылы 2. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ШАҒЫН ЖӘНЕ ОРТА БИЗНЕСТІҢ ДАМУЫН 2.1 Қазақстан Республикасында шағын және орта бизнестің даму Енді жоғарыда айтылғандардың барлығын белгілі бір көрсеткіштер арқылы Негізгі көрсеткіштер 2005 2006 2007 2008 Тіркелген шағын және орта бизнес субьектілері, бірлік 742 соның ішінде: Тіркелген шағын бизнестің кәсіпорындары, бірлік 157 568 172 Тіркелген орта бизнестің кәсіпорындары, бірлік 3 738 3 Тіркелген жеке кәсіпкерлер, бірлік 394 672 469 648 Тіркелген шаруа қожалықтары, бірлік 186 807 194 306 Республика бойынша тіркелген шаруашылық жүргізуші субьектілердің жалпы санындағы Шағын және орта бизнестің белсенді субьектілері, бірлік 507 соның ішінде: Шағын бизнестің белсенді кәсіпорындары, бірлік 50 612 47 Орта бизнестің белсенді кәсіпорындары, бірлік 2 541 2 Жұмыс істеп тұрған жеке кәсіпкерлер, бірлік 297 234 Жұмыс істеп тұрған шаруа қожалықтары, бірлік 156 978 Республика бойынша белсенді жұмыс істеп тұрған шаруашылық жүргізуші Тіркелген шағын және орта бизнес субьектілері бойынша 2005 Енді тіркелген шағын бизнестің кәсіпорындары бойынша 2005 жылғы Тіркелген орта бизнестің кәсіпорындары бойынша 2005 жылғы мәліметтерді Тіркелген жеке кәсіпкерлер бойынша 2005 жылғы мәліметтерді базистік Тіркелген шаруа қожалықтары бойынша 2005 жылғы мәліметтерді базистік Шағын және орта бизнестің белсенді субьектілері бойынша 2005 Енді шағын бизнестің белсенді кәсіпорындары бойынша 2005 жылғы Орта бизнестің белсенді кәсіпорындары бойынша 2005 жылғы мәліметтерді Жұмыс істеп тұрған жеке кәсіпкерлер бойынша 2005 жылғы Жұмыс істеп тұрған шаруа қожалықтары бойынша 2005 жылғы Қазақстан Республикасының жеке өңірлеріндегі шағын және орта бизнестің 2005 2006 2007 2008 Қазақстан Республикасы 507 365 572 738 643 376 Ақмола 22 746 29 074 31 576 33 Ақтөбе 15 467 23 901 27 093 27 Алматы 61 101 69 089 82 391 90 Атырау 20 930 25 372 29 349 33 Батыс Қазақстан 16 377 18 895 22 258 Жамбыл 27 290 34 181 33 822 36 Қарағанды 31 877 33 763 38 463 40 Қостанай 30 138 34 495 41 838 43 Қызылорда 13 816 15 952 15 647 19 Маңғыстау 14 249 18 369 21 928 24 Оңтүстік Қазақстан 98 339 104 423 105 109 Павлодар 21 614 23 427 26 213 28 Солтүстік Қазақстан 21 921 21 210 18 858 Шығыс Қазақстан 45 834 49 967 59 287 Астана қаласы 21 214 22 964 28 826 Алматы қаласы 44 452 47 656 60 718 Енді әр қаланың өсім қарқынын есептесек, келесідей көрсеткіштерді Ақтөбе өңірі бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік жыл Алматы өңірі бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік жыл Атырау өңірі бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік жыл Батыс Қазақстан өңірі бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік Жамбыл өңірі бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік жыл Қарағанды өңірі бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік жыл Қостанай өңірі бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік жыл Қызылорда өңірі бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік жыл Маңғыстау өңірі бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік жыл Оңтүстік Қазақстан өңірі бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік Павлодар өңірі бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік жыл Солтүстік Қазақстан өңірі бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік Шығыс Қазақстан өңірі бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік Астана қаласы бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік жыл Алматы қаласы бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік жыл 2.2 Қазақстан Республикасында шағын және орта бизнестің өндірістік-шаруашылық Экономикалық қызмет түрлері бойынша еліміздегі шағын және орта 2005 2006 2007 2008 Барлығы 507 365 572 738 643 376 706 Ауыл шаруашылығы, аң аулау және орман шаруашылығы 161 Балық аулау, балық өсіру 626 640 754 754 Өнеркәсіп 13 978 14 653 16 621 17 кен өндіру өнеркәсібі 384 431 500 503 өңдеу өнеркәсібі 12 936 13 782 15 662 электр энергиясын, газ бен су өндіру және бөлу Құрылыс 11 184 11 887 16 432 16 Сауда; автомобильдерді, тұрмыстық бұйымдар мен жеке пайдаланатын заттарды Қонақ үйлер мен мейрамханалар 13 927 15 328 Көлік және байланыс 39 576 48 058 57 Жылжымайтын мүлікпен операциялар, жалға беру және тұтынушыларға қызмет Білім беру 1 088 1 375 1 321 Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет көрсету 5 620 Коммуналдық, әлеуметтік және дербес қызметтер көрсету 45 873 Енді әр саланың жекелеген өсім қарқынын есептесек: Ауыл шаруашылығы, аң аулау және орман шарушылығы бойынша, Балық аулау, балық өсіру бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді Өнеркәсіп бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік жыл деп Кен өндіру өнеркәсібі бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік Өңдеу өнеркәсібі бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік жыл Электр энергиясын, газ бен су өндіру және бөлу Құрылыс бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік жыл деп Сауда; автомобильдерді, тұрмыстық бұйымдар мен жеке пайдаланатын заттарды Қонақ үйлер мен мейрамханалар бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді Көлік және байланыс бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік Жылжымайтын мүлікпен операциялар, жалға беру және тұтынушыларға қызмет Білім беру бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік жыл Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер көрсету бойынша, 2005 Коммуналдық, әлеуметтік және дербес қызметтер көрсету бойынша, 2005 Экономикалық қызмет түрлері бойынша шағын және орта бизнес адам 2005 2006 2007 2008 Барлығы 1 875 525 1 951 887 2 Ауыл шаруашылығы, аң аулау және орман шаруашылығы 624 Балық аулау, балық өсіру 3 348 2 935 Өнеркәсіп 167 778 167 016 166 319 145 кен өндіру өнеркәсібі 10 270 10 971 11 өңдеу өнеркәсібі 137 812 139 630 139 121 электр энергиясын, газ бен су өндіру және бөлу Құрылыс 144 452 157 953 177 837 146 Сауда; автомобильдерді, тұрмыстық бұйымдар мен жеке пайдаланатын заттарды Қонақ үйлер мен мейрамханалар 56 564 58 337 Көлік және байланыс 104 187 111 330 126 Жылжымайтын мүлікпен операциялар, жалға беру және тұтынушыларға қызмет Білім беру 6 042 6 658 6 925 Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет көрсету 20 485 Коммуналдық, әлеуметтік және дербес қызметтер көрсету 112 276 Жоғарыдағы кестені пайыздық қатынаста көрсетсек, ауыл шаруашылығы, аң Балық аулау, балық өсіру бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді Өнеркәсіп бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік жыл деп Кен өндіру өнеркәсібі бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік Өңдеу өнеркәсібі бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік жыл Электр энергиясын, газ бен су өндіру және бөлу Құрылыс бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік жыл деп Сауда; автомобильдерді, тұрмыстық бұйымдар мен жеке пайдаланатын заттарды Қонақ үйлер мен мейрамханалар бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді Көлік және байланыс бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік Жылжымайтын мүлікпен операциялар, жалға беру және тұтынушыларға қызмет Білім беру бойынша, 2005 жылғы мәліметтерді базистік жыл Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер көрсету бойынша, 2005 Коммуналдық, әлеуметтік және дербес қызметтер көрсету бойынша, 2005 3. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ШАҒЫН ЖӘНЕ ОРТА КӘСІПКЕРЛІКТІ ДАМЫТУ 3.1 Қазақстан Республикасында шағын және орта бизнес дамуының Шағын және орта бизнестің дамуы мен қалыптасуындағы бағыт-бағдар Негізгі әсер етуші факторлардың бірі ретінде салықты алып Салық салумен қатар негігі әсер етуші фактор деп Қазақстан Республикасында кәсіпкерлікті дамытуға кері әсер ететін бірқатар Сонымен қатар кәсіпорындардың қорымен жарақтануының төмен деңгейі оның Осы себептен де біраз жылдар бойы сауда делдалды Кәсіпкерліктің дамуына кері әсер ететін басқа да факторлар Кәсіпкерлікті қолдаудың инфрақұрылымы үйлесімінің жеткіліксіздігі кәсіпкерлердің жарыққа кіруі Шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау, бірінші кезекте, оны тұрақты Шағын кәсіпкерліктің экономикалық нәтижесі бәсекелік ортаны қалыптастыру және Қол жеткен оң үрдістерді бекіту және дамытуға кедергі құрылып жатқан шағын кәсіпкерлікті қолдау инфрақұрылымының пайдаланылу тиімділігін шағын кәсіпкерлік қызметін реттейтін нормативтік құқықтық кесімдерді жетілдіру қаржы-несиелік және инвестициялық қолдау; шағын кәсіпкерлікті кадрлық, ғылыми-әдістемелік және ақпараттық қамтамасыз ету. Шағын кәсіпкерліктің табысты дамуын айқындайтын басты шарттардың бірі Құнның бәрі мемлекет тарапынан кәсіпкерлікке көмек қажеттігін көрсетеді. Қажетті рыноктың құрылымдармен өзара байланыстарды құрмай кәсіпкерлік дұрыс Біріншіден, экономиканы басқарудың командалық-әкімшілік жүйесін қирату кезінде кәсіпкерлерді Екіншіден, коммерциялық банктер, сақтандыру және биржалық мекемелер, аудиторлық Үшіншіден, кәсіпкерліктің уәждік базасын құру үшін экономика әрекет Төртіншіден, өркениетті кәсіпкерлік үшін жағдай жасау туралы айтқан Осылардың барлығынан Қазақстанның өркендеген экономикасында кәсіпорындардың орны ерекше 3.2 Шағын және орта бизнесті басқарудың экономикалық механизмдерін Шағын бизнес кәсіпорнының дамуы Қазақстан экономикасындағы жүзеге асырылған Қазіргі кезде бұл кәсіпорындарды дамыту, алдымен қаржылық қамтамасыз Нарықтық қатынастар көптеген адамдардың «өз ісіне» деген табиғи Қазіргі жағдайда капитализмге ауысу жолында қоғамдық меншікті жекешелендіру Шағын кәсіпорындардың дамуы нарықты тауар және қызметтермен толықтырады, Шағын бизнестің басты проблемасы - ол несие Шағын кәсіпорындар кадрларды даярлау, банктік несие алу және Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару туралы жаңа заңдар Қазіргі күрделі жағдайда аймақтарда әртүрлі ұйымдық-құқықтық пошымдағы шағын Қазақстан Республикасында қолданылып жүрген заңдар бойынша шағын кәсіпкерлік Айта кетейік, қызметкерлерінің жылдық орташа саны 50 адамнан Аймақтарды дамытуға қаражат жұмсайтын инвесторлар үшін тікелей қаражат Жеңілдіктер мен преференциялардың мөлшері тікелей инвестиция көлеміне, инвестордың Кәсіпкерлік қызмет субъектілері заңдық тұлға құрмай тұрып, азаматтық Бүгінде аймақтарда кәсіпкерліктің бәрінен көп кездесетін субъектілері әзірге Қорытынды Байқағанымыздай, шағын және орта кәсіпкерліктің экономиканың тұрақты дамуында Қазіргі уақытта нарықтық қатынастар жүйесінде кәсіпорындар келесідей айрықша Сонымен кәсіпорындардың 3 түрін бөліп көрсетуге болады: ірі, Ірі кәсіпорындар-нарыққа негізгі өнім шығарушылар болып табылады. Ірі Шағын және орта кәсіпорындар, үнемі жаңарып тұратын номенклатурасымен Сондай-ақ шағын бизнес сферасына өздерінің тәуелсіз меншігі бар, Қазақстанда шағын және орта бизнеске бірнеше инвесторлармен құрылатын, Шағын және орта бизнестің ерекшелігі қызмет ету сферасы Шағын және орта бизнестің келесі бір тиімді ерекшелігі Айтылғандарды бір сөзбен айтқанда, шағын және орта бизнес Пайдаланған әдебиеттер тізімі Наржан Н. Бәсекелестіктің басты буыны. - Егемен Қазақстан, Смагулова Н.Т. Конкурентность от малого бизнеса: фактор стратегического Чумаченко Ю. Малый бизнес в Казахстане. - Предприниматель Исахова П.Б. Орта және шағын кәсіпкерлікті дамытудағы салық Мынбаев С. Большие перспективы малого бизнеса. - Промышленность Джолдасбаева Г.У., Аманиязова Г.Д. Особенности развития малого и Қазақстан Республикасындағы шағын және орта бизнес. Статистикалық жинақ. Аташева Д.О. Шағын кәсіпкерлік: тәжірибесі, өзекті мәселелері. Автореф. 6