Шымкент қаласы мектептері негізінде Оңтүстік Қазақстан кәсіби тарихшыларының әлеуметтік және кәсіби мәртебесі

Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Тарих факультеті Қазақстан тарихы кафедрасы ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС Оңтүстік Қазақстан кәсіби тарихшыларының мәртебесі (Шымкент қаласы мектептері негізінде) Студенттің аты-жөні: Ғылыми жетекшісі: Жоспар Кіріспе ......................................................................................................................3 І. Оңтүстік Қазақстан кәсіби тарихшыларының әлеуметтік статусы.................6 1.1. Жалпы білім саласының әлеуметтік-статистикалық сипаттамасы.............6 1.2. Кәсіби-тарихшы мамандарының қоғам структурасындағы әлеуметтік орны........................................................................................................................13 ІІ. Шымкент қаласы тарихшы мамандарының кәсіби деңгейі..........................22 2.1. Тарихты оқытудың негізгі проблемалары мен бағыттары.........................22 2.2. Кәсіби тарихшы мамандарының іс тәжірибелік және ғылыми зерттеулері..............................................................................................................29 Қорытынды............................................................................................................37 Сілтемелер тізімі................................................................................................... Әдебиеттер тізімі.................................................................................................... Кіріспе Тақырыптың өзектілігі. Ертеңгі келер күннің бүгінгіден гөрі нұрлырақ болуына Білім қадірін біздің халқымыз ерте түсінген. «Бахыт жолы тек Жұмыстың зерттеу объектісі ретінде Шымкент қаласы мектептері алынды. Зерттеу Жұмыстың мақсаты: Шымкент қаласы кәсіби тарихшы мамандарының мәртебесін зерттеу. Жұмыстың міндеттері: 1. Жалпы Оңтүстік Қазақстандағы 1999 жылғы 2. Шымкент қаласы мектептерінің саны мен құрамын анықтау. 3. Тарихшы мамандарының әлеуметтік-статискалық орны мен дәрежесін көрсету. 4. Тарихты оқытудың негізгі проблемалары мен бағыттарын көрсету. 5. Кәсіби тарихшы мамандарының педагогикалық іс-тәжірибесінің жетістіктері мен ғылыми Жұмыстың дерек көзі: 1.Облыстық статистикалық басқармасының статистикалық жылнамасы.2000-2004 ж. 1 (18,41 б.) 2. Итоги переписи население 1999 года по Южно 3. Оңтүстік Қазақстан облыстық мемлекеттік архив материалдары 3 4. Оңтүстік Қазақстан үздіксіз білім жетілдіру институтының Шымкент 5. Шымкент қалалық білім департаментінің материалдары 5 (23, Папка-4,7 Тақырыптың зерттеліну деңгейі (тарихнамасы): Қазіргі тарих ғылымына қойылатын талапқа қарай зерттеу мәселесі бойынша Баймолдаевтың «Қазақ мектебі қайтсе көркейеді» атты мақаласында ұлт мектептерін Екінші мәселе бойынша тарихты оқыту әдістемесі және технологиясына қатысты 7-8б.) Алматы қаласында өткен дөңгелек үстелде тарихшы ұстаздар «Жас тарихшы Үшінші мәселе бойынша озат тарихшы мұғалімдердің тәжірибесі туралы Асқарбаева Өкінішке орай Шымкент қаласындағы мектептердің озат тарихшы мұғалімдердің кәсіби Жұмыстың зерттелу кезеңі: 1995 жылдан бастап бүгінгі күнге дейін. Қолданылған зерттеу тәсілдері: Жұмыс статистикалық, нақты логикалық анализ, проблемдік Жұмыстың тәжірибелік қолдануы: Зерттеу барысында қарастырылған мәселелерді мектептерде, жоғарғы Жұмыстың құрылымы: Диплом жұмысы кіріспеден, екі тараудан, төрт І . Оңтүстік Қазақстан кәсіби тарихшыларының әлеуметтік мәртебесі. Жалпы білім саласының әлеуметтік статистикалық сипаттамасы Қазақстан Республикасы жер көлемі жөнінен дүниежүзі бойынша тоғызыншы орын Жалпы 1999 жылғы санақ бойынша Оңтүстік Қазақстан Облысының халықтарының Оңтүстік Қазақстан облысы халық санын жастық категорияларға бөлу №1 кесте 12 (1, І том, 67бет) Жас аралықтары Жалпы барлығы ( Ерлер ( әйелдер Барлығы 1 жасқа дейін 1-4 жас аралығы 5-9 жас аралығы 10-14жас ара-ғы 15-19 жас ара-ғы 20-24 жас ара-ғы 25-28 жас ара-ғы 30-34 жас ара-ғы 35-38 жас ара-ғы 40-44 жас ара-ғы 45-49 жас ара-ғы 50-54 жас ара-ғы 55-59 жас ара-ғы 60-64жас ара-ғы 65-69 жас ара-ғы 70-жас және жоғары 1978339 44536 187140 253308 245204 196845 171944 155579 141972 139824 111181 86603 52314 52566 49895 30842 58586 100 2,3 9,5 12,8 12,4 10,0 8,7 7,9 7,2 7,1 5,6 4,4 2,6 2,6 2,4 1,5 3,0 975330 22966 95449 129323 124642 99178 85775 78517 70822 68434 54250 41268 24658 24046 22765 13311 19926 100 2,4 9,8 13,3 12,8 10,2 8,8 8,1 7,3 7,0 5,6 4,2 2,5 2,5 2,2 1,3 2,0 1003009 21570 91691 123985 1200562 97667 86169 77062 71150 71390 56931 45335 27656 28570 27130 17531 38660 100 2,2 9,1 12,4 12,0 9,7 8,6 7,7 7,1 7,1 5,7 4,5 2,8 2,8 1,7 2,7 3,9 Жалпы 5-9 жас аралығында ең көп көрсеткіш бұл халықтың Шымкент қаласы халық санын жастық категорияларға бөлу №2 кесте 13 (1, Ітом 8 – 9 б) Жас аралықтары Жалпы барлығы ( Ерлер ( әйелдер Барлығы 1 жасқа дейін 1-4 жас аралығы 5-9 жас аралығы 10-14жас ара-ғы 15-19 жас ара-ғы 20-24 жас ара-ғы 25-28 жас ара-ғы 30-34 жас ара-ғы 35-38 жас ара-ғы 40-44 жас ара-ғы 45-49 жас ара-ғы 50-54 жас ара-ғы 55-59 жас ара-ғы 60-64жас ара-ғы 65-69 жас ара-ғы 70-жас және жоғары 729587 13170 57220 83686 84572 69596 59738 57281 56135 58418 47907 37321 22359 20709 21977 14465 25033 100 1,8 7,8 11,5 11,6 9,5 8,2 7,9 7,7 8,0 6,6 5,1 3,1 2,8 3,0 2,0 3,4 347786 6845 29165 42798 43097 34171 27930 27103 26546 27596 22725 17201 10308 9075 9332 6005 7889 100 2.0 8.4 12.3 12.4 9.8 8.0 7.8 7.6 7.9 6.5 4.9 3.0 2.6 2.7 1.7 2.3 381801 6325 28055 40888 41475 35425 31808 30178 29589 30822 25182 20120 12051 11634 12645 8460 17144 100 1.7 7.3 10.7 10.9 9.3 8.3 7.9 7.7 8.1 6.6 5.3 3.2 3.0 3.3 2.2 4.5 Шымкент қаласы бойынша 10-14 жас аралығында қала халқының саны Шымкент қаласы тұрғындарын ұлттарға бөлу №3 кесте 14 (1, ІІ том, 17 б ) Ұлт атаулары Адам саны қазақтар Орыстар Өзбектер татарлар Украиндар Кәрістер Әзірбайжандар Түріктер немістер Ұйғырлар Гректер Белорустар Күрділер Армяндар 449584 132327 85577 18100 9891 8469 6231 3483 3341 1840 1410 1063 775 473 Жалпы Оңтүстік Қазақстан бойынша барлығы 108 ұлт өкілдері бар. Шымкент қаласында тұратын 14 ұлт өкілдерінің мемлекеттік тілді білу №4 кесте 15 (1, І том, 38б) Ұлттар Мемлекеттік тілде сөйлейтіндер Нашар сөйлейтіндер білмейтіндер Үйренушілер 1. Қазақтар 2. Орыстар 3. Өзбектер 4. Татарлар 5. Украиндар 6. Кәрістер 7.Әзірбайжандар 8. Түріктер 9. Немістер 10. Ұйғырлар 11. Гректер 12. Белорустар 13. Күрділер 14. Армяндар 449557 36769 75986 13821 2946 3189 5039 3031 1028 1555 496 288 582 197 17 26684 14037 4062 2069 1835 973 510 669 214 282 181 106 116 27 95558 10191 4279 6945 5280 1192 452 2313 285 914 775 193 276 109 36644 9233 3254 2128 2489 7 384 1009 143 330 186 109 120 Мемлекеттік тілді білу деңгейі қазақ ұлтынан кейін, көршілес өзбек Мемлекеттік тілді мүлде білмейтін ұлттарға көбіне немістер, кәрістер және Оңтүстік Қазақстанда жас ерекшеліктері бойынша білім деңгейі №5 кесте 16 ( 2, ІІтом 97-99бб) Жас ерекшеліктері Жоғары білімдері Бітірілмеген жоғ. білімдер Орта білімді 15-19 жас 20-24 жас 25-29 жас 30-34 жас 35-39 жас 40-44 жас 45-49 жас 50-54жас 55-59 жас 60-64 жас 65-72 жас 73жас жоғары - 6323 13129 15554 18417 15676 13079 7186 3771 1316 215 16 146 1482 677 457 316 215 141 73 42 18 2 - 1783 14594 20168 22091 23090 18847 13885 6068 2845 749 136 16 20208 43304 42899 38817 37018 28902 19828 8667 5066 1127 240 23 3672 5681 5543 5161 5301 4544 3782 2177 1726 550 104 22 49 138 152 232 245 378 556 501 668 326 134 72 Білім деңгейінің жастық категорияларынан шығатын қорытынды жоғары білімділер көбіне Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша жалпы жоғары білімділер саны 94682, Шымкент қаласында жас ерекшеліктер бойынша білім деңгейі №6 кесте 17 (2, ІІ том, 97-99бб) Жас ерекшеліктері Жоғары білімдері Бітірілмеген жоғ.білімдер Орта білімді Жалпы 15-19 жас 20-24 жас 25-29 жас 30-34 жас 35-39 жас 40-44 жас 45-49 жас 50-54жас 55-59 жас 60-64 жас 65-72 жас 73жас жоғары - 3171 6679 8068 9265 8213 6655 3747 1801 610 123 8 54 689 366 258 182 138 87 52 23 10 2 - 651 5624 8232 9032 10039 8378 6346 2969 1058 310 73 4 2377 5777 6933 7205 7707 6484 4830 2167 862 202 58 8 576 1273 1441 1380 1582 1414 1200 775 452 158 22 5 2 7 38 45 38 75 94 94 121 68 21 11 №5-ші кестеде көрсетілгендей №6-шы кестеде Шымкент қаласында жоғары Оңтүстік Қазақстан облысы және Шымкент қаласындағы білім беру мекемелерінде №7кесте 18 ( 2, ІІ том, 34б) Барлық оқитындар Жалпы біл.беру мек/де Орта білімді меке-р дар 1. Оңт. Қаз. Обл. бойынша ( 2. Шымкент қ. ( 2.1. Ерлер ( 2.2. Әйелдер ( 540124 100 ( 109402 100( 54688 100( 54714 100( 49766 92,0( 88270 80,7( 44811 81,9( 43459 79,4( 10462 1,9( 4197 3,8( 2243 4,1( 1954 3,6( 29288 5,4( 15475 14,1( 6904 12,6( 8524 15,7( 2461 0,5( 875 0,8( 491 0,9( 384 0,7( 1154901 - 264980 - 119148 - 145832 - №7 кестеде көрсетілгендей жалпы білім саласындағы облыс бойынша барлық Білім беру басқармасының қорытынды есептерінің мәліметтеріне сүйенетін болсақ, Шымкент қаласында 2000 жылдан бастап күндізгі жалпы білім беретін №8 кесте 20 (18, 41б ) 2000 жылы 2001 жылы 2002 жылы 2003 жылы 2004 Мектептер саны 92 100 98 99 98 Оқушылар саны 97702 99969 105879 107110 105374 Бұл кестеден 2001 жылы мектеп санының көп болғандығын байқауымызға Ал 1993-94 оқу жылдарындағы Шымкент қаласы білім саласының әлеуметтік-экономикалық №9 21 (19,Фонд -176, опись – 5, связка – Қала Абай ауд Ул.Фараби ауданы Еңбекші ауд Жалпы мектептер саны Баст. мектептер Баст. орта мек. Орта мектептер Оқушының саны 70 4 9 57 72140 26 1 7 18 22925 20 1 1 18 21597 24 2 1 21 27618 Бұл көрсетілген көрсеткіштер әрине қазіргі таңдағы көрсеткіштерден төмен. Ал қазіргі таңда қаламызда сазды және көркем сурет мектептерін 1.2. Кәсіби – тарихшы мамандарының қоғам структурасындағы әлеуметтік орны Шымкент қаласындағы жалпы күндізгі білім беретін, тарих пәні 74 Қаламыздағы 79 мектептің ішінде №46, №70, №73, №74 ші Басқа пән мұғалімдері сияқты мектептерде тарихшы мұғалімдер өте Біз өзі негізінде, қайнаған қоғамдық іс-әрекеттерден алыстау жүргенді қалайтын Одан соң, кейінгі он, он бес жылда мектеп педагогикалық Кәріс ұлттары тек 1% - ге ғана құрайды. Бұдан Оңтүстік Қазақстан облысы мұғалімдерінің кәсіби біліктілігін (санаттарын) және олардың Сурет №1 Бұл 2003 – 2004 жылдардағы мәліметтер бойынша облысымыздағы Жоғарғы – жоғарғы санатты – 1 санат – 2 санат – санаты жоқ Педагог мамандар санаттық сапалық көрсеткіштерін төмендегідей диаграмма арқылы көрсетуімізге Сурет №2 Шымкент қалалық білім беру кеңістігі. Сурет №3 1 2 3 4 Ғылымының және тәжірибенің анықтаған шындығының бірі - әрбір жоғарғы Онда былай деп тұжырымдалған: «Педагог кадрларды даярлау, олардың жетекші университеттер базасында жоғарғы оқу орындарының педагог кадрларын даярлау, екінші мамандықтың қысқартылған білім беру бағдарламалары бойынша оның білім берудің жаңа мазмұнын, оқыту технологиялары мен сабақ беру Бүкіл кеңестік кезеңде де педагог және қайта даярлау жүйелі 1995 жылғы мәліметтер бойынша Оңтүстік Қазақстан облысында қырық Мысалы: 1992 жылы – 4138 1993 ж 4208, 1994ж Мұнымен қатар институт – білім департаментімен бірігіп, республикалық 1995 жылы облысымызда -959 мектеп болған. Олардың 32- сі Демек, бұл оқу жүйесінің түрі мен мазмұны да тереңдеп Демек, мұғалім ең алдымен өзі оқытатын пәнді терең Педагог кадрлардың кәсіби мамандығын жетілдіру қажеттігі мынадай мәселелерден Ал кейбір оқу орындарында жағымсыз көрсеткіштер бұдан да төмен Ал біздің қаламыздағы мектептердегі тарихшы мұғалімдердің шамамен 43 пайызды Жоғарыдағылардан шығатын қорытынды – мұғалімдердің білімін көтеру жаңа талапқа ІІ. Шымкент қаласы тарихшы мамандарының кәсіби деңгейі. 2.1. Тарихты оқытудың негізгі проблемалары мен бағыттары. Еліміздің болашағы көркейіп өркениетті елдер қатарына қосылуы бүгінгі Қазіргі кезде білім ауқымы адам айтқысыз кеңейді, технология дамып, Бұрынғы КСРО мемлекетінде болған өзгерістер Қазақстанның тәуелсіздігін алу мектептермен Білім беру оқыту жүйесінде оқулықтың мәні ерекше екені белгілі Енді ескілік келдің өлер кезіңе. Сондықтан ұстазды ақылшысы да, Қалалық Білім департаментінің 1995 – 1996 оқу жылының қорытынды 1996 – 1997 және 1997-1998 оқу жылдары «Рауан», «Просвещение», 1995 - 1997 жылдар аралығындағы «Рауан» баспасынан тарих пәні 1. Тұрлығұлов Т. Қазақ елінің қысқаша тарихы. 5 2. Тұрлығұлов Т. Қазақ елінің қысқаша тарихы. 5 – 3. Байтақов К. Ежелгі қазақстан тарихы. 6 – сынып 4. Бабаев Д. Орта ғасырлардағы қазақстан тарихы. 7 – 5. Бабаев Д. Орта ғасырлардағы қазақстан тарихы. 7 – 6. Байпақов К. Орта ғасырлардағы қазақстан тарихы. 7 – 7. Байпақов К. Орта ғасырлардағы қазақстан тарихы. 7 – 8. Байпақов К. Орта ғасырлардағы қазақстан тарихы. 7 9. Бабаев Д. Қазақстан тарихы. (Ұйғыр тілінде). 10. Аяғанов Б. Дүние жүзі тарихы. 11. Қасымбаев Ж. Қазақстан тарихы 9 – сынып. 12. Қасымбаев Ж. Қазақстан тарихы 9 – сынып. (Орыс 13. Қозыбаев М. Қазақстан тарихы. 10 – сынып. 14. Қозыбаев М. Қазақстан тарихы. 10 – сынып. (Ұйғыр 15. Нұрпейісов К. Қазақстан тарихы 11-сынып. 16. Нұрпейісов К. Қазақстан тарихы 11-сынып. (Орыс тілінде) 17. Нұрпейісов К. Қазақстан тарихы 11 сынып. (Ұйғыр тілінде). 18. Қозыбаев М. Қазақстан тарихының құжаттар жинағы. 10-11 19. Т. Досанұлы. Кіші жүздің шежіресі. 20. Асфендияров С. 1916 жыл (1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық 21. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары 1996 жыл. 22. Тұрлығулов Т. Қазақ елінің қысқаша тарихы. 5 – 23. Төлебаев Т. Ежелгі дүние тарихы. 6 – сынып. 24. Байпақов К. Ежелгі Қазақстан тарихы. 6 – сынып. 25. Байпақов К. Ежелгі Қазақстан тарихы. 6 – сынып. 26. Бабаев Д. Қазақстан тарихы 15-18 ғысыр. 8 – 27. Алғанов Б. Орта ғасырлардағы дүние жүзі тарихы. ІІ 28. Қасымбаев Ж. қазақстан тарихы. 9 – сынып. (Ұйғыр 29. Байпақов К. Орта ғасырлардағы қазақстан тарихы. 7 – 30. Байпақов К. Орта ғасырлардағы қазақстан тарихы. 7 – 31. Қасымбаев Ж. Қазақстан тарихы 9 – сынып. 32. Қасымбаев Ж. Қазақстан тарихы 9 – сынып. (Орыс 33. Қозыбаев М. Қазақстан тарихы 10 – сынып. 34. Нұрпейісов К. Қазақстан тарихы 11- сынып. (Орыс тілінде). 35. Әбдіғұлова Б. Қазақстан тарихынан оқу материалдары. 35 (21, Бұл кезде жоғарыда айтып өткендей «Рауан» баспасынан бірнеше оқулықтар 6 – 11 сыныптардағы дүниежүзі тарихы Мәскеуден келген орысша «Қазақстан тарихы» оқулығының қазақ мектебінің білім мазмұнында алатын орны Осы 1996 жылы премьер – министрдің орынбасарының қолдауымен тарих, 1998 жылғы мәләметтерге сүйенсек 1995 – 1997 жылдары шыққан 1996 жылдың күзінде «Қазақстан Республикасы мектептеріне арналған оқулық және Ендігі мәселе – биылғы 9 сыныптың бағдарламасымен оқулығы Кеңестер одағы сонда классикалық әдістеме қалыптасты. ХХ ғасырдың ортасына Оқушыың құзырлылық, биліктілігін арттыру деген бар. Ол Енді келешекте білім стандартына бағдарлама жазылады. Міне, бұл – Білім технологияларының жоспарлы түрде нәтижеге жетуі үшін оһқытудың түрлерін Тарихты оқытудың негізгі проблемаларының бірі – көрнекілік мәселесі. Қаз\іргі 2.2 Кәсіби тарихшы мамандарының іс – тәжірибелік және ғылыми Жыл сайын әр пәндерден өткізіліп отыратын олимпиадалар, жарыстар авторлық Оңтүстік Қазақстан облыстық №1 дарынды балалар үшін мамандандырылған Қ. Сыпатаев атындағы №7 техникалық лицей мектебінің кәсіби тарихшылары Тағы бір қаламыздағы тарих пәнін оқыту базасы тереңдетілген, билікті Мысалы: 1992-1993 оқу жылдарында 21 оқушысы бар, тарих пәні 1994 жылдан бері осы лицейде жұмыс істеп келе жатқан Қаламыздағы тағы бір лицей статусына ие №23 мектеп лицейін №40 мектептен кәсіби тарихшы ұстаз Отарбаева Б. облыстық, қалалық Мектеп – қоғамның әлеуметтік институты. Оны қоғамға қажет нәтиже Пәнді оқыту арқылы автор тарихқа жаңаша көзқарас тұрғысынан келеді, Бағдарламаға сай қажетті оқулық жоқтығын ескере отырып, оқушыларға түзілген Білім туралы заңға байланысты оқыту мазмұнын жаңарту, арнайы жаңа Қорыта айтқанда факультативтік және арнайы курс бағдарламалары оқушылардың шығармашылық Келесі қаламыздағы озат тарихшы мұғалімі атанған №66 орта мектебінің Қазақтың ұлттық ойындарының бір ерекшелігі – оларды сабақ кезінде Қазіргі заманғы оқушылар игерген білімін жадында сақтап қана қоймай, Ж.Қараевтың технологиясындағы оқу үрдісінде мыналарға мән берілген: 1. оқушыларға сенімділік білдіру; 2. пәнге деген қызығушылығын арттыру; 3. оқушының өз біліміне сеніп, одан әрі дамытуы; 4. өзіндік шығармашылық деңгейге көтеру: Бұдан шығатын қорытынды - оқушының өздігінше жүргізілетін жұмысы Қаламыздағы №48 орта мектебінде жұмыс істейтін жеті тарихшы мұғалімдердің Қазіргі таңда мұғалімдердің көпшілігі шығармашылықпен еңбек етіп, ізденушілікпен өздерінің Қорытынды Бірінші тарауымыздың 1.1 мәселесінде 1999 жылғы жүргізілген санақ бойынша Иә, халқымыз бастан кешіріп отырған ауыр жағдай, нарық қыспағы Қала бюджеті мұғалімнің айлық жалақысы мен мектептің шаруашылық шығындарын Ондаған жылдар бойы өмір сүрген кеңестік білім беру жүйесінің 1. бұл жүйенің әлемдік тәжірибеден оқшаулығын және оған деген 2. техникалық және технологиялық жақтан артта қалғандығын; 3. әдіснамалық және әдістемелік жағынан тиісінше қамтамасыз етілмегендігін; 4. тек дайын білімді алумен ғана шектеліп отырғанын Бұдан он жыл бұрынғы жағдай – ұстаз еңбегін көтермелеу Жұмыста қарастырылғандай мектептердегі кәсіби-тарихшылардың саны, жас ерекшеліктері, ұлттары және Қазір елеіміз мектептеріндегі оқушылардың білімі мен біліктілік сапасына айрықша Бұл орайда жоғарғы педагогикалық оқу орындарында педпрактиканың ауқымын кеңейту Екінші тарауымызда қарастырығанымыздай тарихты оқытудың негізгі проблемаларының бірі Қазіргі тарих пәні оқулықтарының тілі ауыр деген сөз көп Тағы бір айта кететін мәселе, тарих пәнін дұрыс оқыту Оқулық – негізгі білім көзі, білім мазмұнын таратушы, оқу ІІ тараудың 2.2 мәселесінде Шымекент қаласы мектептеріндегі кәсіби Кәсіби тарихшы мұғалімдердің жасаған ғылыми зерттеу жұмыстары мен арнайы Факультативтік және арнайы курстардың оқушылардың ой - Әдебиеттер тізімі Агентство Республики Казахстан по статистике. Итоги переписи населения Агентство Республики Казахстан по статистике. Итоги переписи населения Асқарбаева А. Ұстаз ізденістері озат мұғалімдер туралы. – Алматы, Асылбеков М. Тарих оқулығына әділ сын болсын // Ахмет Әділ. Білім бізді бақытқа бастайды // Қазақстан Әбдіғұлова Б. Оқулықтың ғылыми - әдістемелік негіздері // Қазақ Боспалько В. П. Слагаемые педагогические технологии. Москва, 1989. Берлибаев Е. Қазақстан интеллигенциясының әлеуметтік белсенділігі. – Алматы, Баймолдаев Т. Қазақ мектебі қайтсе көркейеді? // Қазақстан мектебі. Бектенғалиева С. Зор міндетке зәредей үлес қоссақ ...// Қазақстан Беркімбаева Ш. Кеңістікке көз тіксек. 3. Оқулықсыз өркендеу жоқ. Дөкенова Б. Тарих сабағында оқушылдардың іздену ынтасын арттыру. // Исаев С. Оқулық қалай жазылады? // Қазақстан мектебі. – Кларин М. В. Технология обучения ; идеал и Қараев Ж. А. Деңгейлеп – саралап оқыту технологиясы негіздері.- Қарабаева З. Білім сапасы қайтсе жақсарады? // Қазақ тарихы. Мемлекеттің білім беру саласындағы саясаттанушының тұжырымдамасы. Білім беру жүйесінің Облыстық статистикалық басқармасының статистикалық жылнамасы. 2000 – 2004 Оңтүстік Қазақстан облыстық мемлекеттік архив материалдары. Фонд – 176, Оңтүстік Қазақстан үздіксіз білім жетілдіру институтының Шымкент қаласы мектептері Рауан баспасынан тарих пәні үшін шыққан оқулықтар мен оқу Тұрлығұл Т., Қанапина Қ. Жас тарихшы – жарқын болашаққа Шымкент қалалық білім департаментінің материалдары. Папка – 4. Шымкент, 43